Grondlegster biologie geëerd

replica | Vandaag komt een boek van Maria Sibylla Merian (1647-1717) over flora en fauna in Suriname opnieuw uit.

Ze reisde met haar 21-jarige dochter op een koopvaardijschip van Holland naar Suriname en trok weken door het tropische regenwoud. Daar schetste en beschreef ze zestig insecten en planten die ze in het bos vond. Zelf was ze 52 jaar oud. Het was 1699.

Tot op de dag van vandaag geldt Maria Sibylla Merian (1647-1717) wereldwijd als een van de grondleggers van de biologie. "Eigenlijk was ze een van de eerste ecologen. Ze schilderde de dieren niet geïsoleerd, maar in de context, op de planten waarop ze de insecten aantrof", zegt Marieke van Delft, conservator Oude drukken van de Koninklijke Bibliotheek (KB).

Maria Sibylla Merian was vernieuwend, ze tilde het natuuronderzoek naar een hoger plan. Vandaag wordt een meesterwerk van haar opnieuw uitgegeven, 'Metamorphosis insectorum Surinamensium'. Het is een replica (facsimile) van het boek dat Merian in 1705 publiceerde na haar Surinaamse avontuur, een getrouwe kopie van de originele eerste druk uit de kelders van de KB. De replica is op ware grootte afgedrukt, het boek - 55 bij 37 centimeter - weegt zo'n vijf kilo.

Maria Sibylla Merian was een bijzondere vrouw. In 1647 geboren in Frankfurt als jongste dochter van de graveur Matthaeus Merian de Oude. Ze leerde schilderen van haar stiefvader, bloemenschilder Jacob Marrel. Het gezin verhuisde naar Neurenberg waar Merian geïnteresseerd raakte in de metamorfose van rupsen tot vlinders. Ze verzamelde en kweekte als kind al rupsen, maar die hobby werd pas serieus in Neurenberg.

In die tijd dachten velen dat insecten uit de modder kwamen. Merian was een van de eersten die de het proces van eitje, tot rups, tot pop tot vlinder beschreef én schilderde. En dat deed ze op een heel bijzondere manier, kenners noemen haar een begenadigd kunstenaar. Ze is zo beroemd onder biologen dat The Maria Sibylla Merian Society is opgericht door wetenschappers uit de VS, Groot-Brittannië, Duitsland en Nederland. Begin volgend jaar is het 300 jaar geleden dat Merian overleed, er wordt dan een internationaal congres gehouden in Nederland over haar werk.

Haar Nederlandse periode begon vermoedelijk eind 1685. Toen reisde ze na huwelijksproblemen, met haar twee dochters en haar moeder, per koets en boot naar het dorpje Wieuwerd in Friesland. Daar sloten ze zich aan bij de labadisten, een kleine religieuze groep die naar de innerlijke aanwezigheid van God in de mens zocht. Labadisten leefden in een gemeenschap en deelden hun bezittingen met de groep. Ze scheidde van haar man, ongewoon in die tijd.

Na vijf jaar vertrok Merian met haar dochter naar Amsterdam. Haar nieuwe echtgenoot, Jacob Hendrik Herold, dreef handel met Suriname. Wellicht dat ze door zijn verhalen geïnteresseerd raakte in Suriname. In 1699 liet Merian bij de notaris haar testament opstellen. De reis naar Suriname was bepaald niet zonder risico's, stormen, schipbreuk, zeerovers, het kon allemaal. Al haar bezit liet ze aan haar dochter na. Maar ze zou levend terugkeren in Amsterdam.

Ze bezocht in Suriname plantages met 'mynen Indiaan', die de planten die ze wilde beschrijven uitgroef en in haar tuin bij haar verblijf in Parimaribo weer in de grond zette. Ze trok met slaven het bos in, het oerwoud was vaak 'zo digt met doornen bewassen' dat de slaven met 'bylen in de hand' een doorgang moesten hakken. Maar ze maakte van haar avontuur een wetenschappelijk verslag dat tot vandaag verwondering en waardering oproept.

Marieke van Delft van de KB heeft uitgezocht hoeveel originele exemplaren er nog zijn van Metamorphosis insectorum Surinamensium. "Er is altijd gedacht dat er wereldwijd nog zo'n dertig exemplaren zouden zijn. Ik ben tot 67 exemplaren gekomen. Maar sommige zijn zwart-wit. Die zijn niet, zoals dat in de KB met de hand ingekleurd." In Nederland liggen er in universiteitsbibliotheken nog zes originele exemplaren. Die van de KB is een van de mooiste.

'Metamorphosis insectorum Surinamensium', Maria Sibylla Merian, 200 pagina's, met een biografische inleiding en essays, 99 euro. Uitgeverij Terra Lannoo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden