Opinie

GroenLinks: door naar de volgende fusie?

Femke Halsema trekt in de Tweede Kamer vaker samen op met Job Cohen en Alexander Pechtold. (FOTO ANP) Beeld ANP
Femke Halsema trekt in de Tweede Kamer vaker samen op met Job Cohen en Alexander Pechtold. (FOTO ANP)Beeld ANP

Een fusie op links lijkt onwaarschijnlijk. Maar GroenLinks is wel bij zo’n fusie gebaat. Op eigen kracht wordt de partij niet groter dan 20 zetels.

Zou het toeval zijn? Kort voordat GroenLinks haar twintigste verjaardag viert, gaat ze besprekingen aan met de PvdA over vergaande samenwerking. Een fusie staat nog niet op de agenda, maar samenwerkingsprocessen hebben hun eigen dynamiek.

De ontstaansgeschiedenis van GroenLinks laat dat duidelijk zien. In het voorjaar van 1989 kwamen nogal moeizaam besprekingen op gang tussen communisten, pacifistisch-socialisten en radicalen over een gezamenlijke lijst voor de Kamerverkiezingen. Vooral voor de CPN leek dat een goede manier om terug te keren in de Kamer waar zij sinds 1986 niet meer vertegenwoordigd was. Om soortgelijke redenen sloot ook de Evangelische Volkspartij zich later aan. Van fusie wilden de CPN en EVP, maar ook delen van de PPR en PSP toen niets weten – maar ruim een jaar later, 24 november 1990, was het toch zo ver.

Het is niet erg waarschijnlijk dat een fusie tussen GroenLinks en de PvdA net zo snel en soepel zal verlopen. Het is niettemin een interessante optie voor GroenLinks, die zorgvuldig afgewogen zal worden tegen de alternatieven.

Het eerste alternatief is dat GroenLinks op eigen kracht doorgroeit naar een middelgrote partij van vijftien tot twintig zetels. Dat kan door kiezers te winnen van de concurrenten – PvdA en SP, in mindere mate D66 – en jonge, nieuwe kiezers te mobiliseren. Zusterpartijen in Franstalig België, Duitsland, Finland, Luxemburg en Oostenrijk zijn ook zo groot.

In deze landen is de concurrentie echter zwakker, aangezien een links-liberale partij als D66 ontbreekt. Bovendien slagen in die landen de sociaal-democratische partijen er minder goed in om kiezers aan zich te binden buiten de traditionele arbeidersaanhang.

Voor Nederland lijkt dit scenario van ’doorgroeien’ weinig waarschijnlijk – maar niet geheel onmogelijk. D66 dreigde al enkele keren in haar bestaan leeg te lopen. Of, en in hoeverre GroenLinks daarvan zou profiteren, hangt natuurlijk ook af van haar eigen opstelling en van de politieke omstandigheden. Ze maakt meer kans wanneer kwesties rond natuur, klimaat en milieu hoog op de publieke agenda staan, want in de ogen van veel kiezers is GroenLinks toch vooral een milieupartij.

Het tweede alternatief is dat de PvdA zich herstelt en kiezers terugwint van GroenLinks, D66 en SP zodat ze opnieuw de grootste partij wordt. Strategische kiezers keren dan de kleinere partijen de rug toe. GroenLinks blijft dan tussen vijf en tien zetels schommelen. De geschiedenis herhaalt zich wel vaker. Wouter Bos trok de PvdA uit een diep dal omhoog na de nederlaag van 2002, Job Cohen of zijn opvolger kan dat misschien ook. Vooral wanneer het economisch herstel tegenvalt en sociaal-economische kwesties de boventoon voeren, lijken de kansen voor de sociaal-democraten gunstiger dan die voor een milieupartij.

Een fusie is niet ondenkbaar, want partijfusies komen in Nederland regelmatig voor: zowel PvdA als CDA, ChristenUnie en GroenLinks ontstonden uit een fusie. De kansen op een fusie nemen toe als de betrokken partijen electoraal achteruitgaan, als ze ideologisch verwant zijn, als ze op lokaal en/of internationaal gebied al samenwerken en als ze een vergelijkbare sociale en culturele achtergrond hebben.

Aan deze voorwaarden voor een samengaan van GroenLinks met D66 en de PvdA wordt nog lang niet voldaan. Van een gezamenlijke, gelijktijdige electorale neergang is niet echt sprake – van groei overigens ook niet. De ideologische en programmatische verschillen zijn iets kleiner geworden, maar allerminst verdwenen – met name op sociaal-economisch gebied.

De drie partijen werken in sommige gemeenten wel samen, maar dat is eerder uitzondering dan regel. In het Europees Parlement behoren ze zelfs tot drie verschillende fracties en partijfederaties. D66 en GroenLinks trekken wel vergelijkbare groepen hoog opgeleide, onkerkelijke kiezers in verstedelijkte gebieden, maar de PvdA moet het ook van laag opgeleide kiezers in oude stadswijken hebben.

Vooralsnog lijkt de kans op een fusie tussen de drie progressieve partijen dus niet erg groot, maar deze omstandigheden kunnen veranderen.

Als GroenLinks zich programmatisch verder naar het politieke midden beweegt, komt zij dichter bij D66. Onder haar leden bestaat nu al vrij veel sympathie voor zowel D66 als PvdA. Wanneer de sociaal-democratie zelfstandig niet meer de grootste partij kan worden en dus ook niet meer een minister-president kan leveren, neemt wellicht haar fusiebereidheid toe.

Vooral de opkomst van nationalistische en populistische bewegingen als de Lijst Pim Fortuyn en de PVV van Geert Wilders kan de stabiliteit in de politieke verhoudingen doorbreken. Zij trekken immers kiezers van rechts èn van links. Daardoor konden alle linkse partijen tezamen in 2002 niet eens een derde van de Kamerzetels veroveren, terwijl ze doorgaans rond de 65 zetels in de wacht slepen.

Voorlopig is het meest waarschijnlijk dat GroenLinks met de andere linkse partijen blijft concurreren om dezelfde kiezers, waarbij ze soms zetels van de anderen afsnoept en die dan later weer moet inleveren.

Enige verdere groei lijkt niet onmogelijk – gezien de voorbeelden in andere landen – maar op eigen kracht zal GroenLinks waarschijnlijk nooit een echt grote partij van meer dan twintig zetels worden. Alleen een fusie met PvdA en/of D66 zou haar in het centrum van de macht kunnen brengen.

Op korte termijn is een fusie niet erg waarschijnlijk, maar wanneer links verder in het defensief raakt, is het op iets langere termijn (10 à 20 jaar) goed mogelijk dat GroenLinks doorgaat naar de volgende fusie.

null Beeld
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden