Groene vlekjes in Merkels proeftuin

In de 25 jaar sinds de val van de Muur heeft het landschap van de DDR een metamorfose ondergaan. Vervuilende industrie en collectieve boerderijen maakten plaats voor windmolens en zonnepanelen. Is er nog iets over van het ooit door schrijver Theodor Fontane zo geroemde landschap in de Mark Brandenburg?

ANTOINE VERBIJ

Iedere Oost-Duitser, of hij nou van voor de oorlog, uit de DDR of van na de Wende is, kent de schrijver Theodor Fontane (1819-1898). Hij schreef onder meer 'Effi Briest', de Duitse variant van Flauberts 'Madame Bovary'. Wereldberoemd dankzij de verfilming door Rainer Werner Fassbinder in 1974. Een verhaal over een vrouw in de verdrukking, gesitueerd in het dromerige landschap van de Mark Brandenburg.

Geen andere schrijver dan Fontane heeft, vooral in zijn beroemde verslagen van zijn wandeltochten door de Mark, zo mooi het landschap beschreven dat nu het landschap is dat de DDR heeft achtergelaten. Het was destijds een karig, uitgestrekt landschap dat Fontane aantrof, "maar zelfs dat landschap heeft nog zeven schoonheden, je moet het alleen maar weten te zien". De kunst om het te zien is er sindsdien alleen maar moeilijker op geworden.

Sinds de wandeltochten van Fontane heeft het landschap veel wisselingen ondergaan. Achtereenvolgens hebben de moderne tijd, het nationaal-socialisme, de DDR en het westerse kapitalisme er bezit van genomen. De Mark Brandenburg, slordig gezegd het gebied rond de miljoenenstad Berlijn, van de Oostzee tot het Ertsgebergte en van de Poolse grens tot het stadje Brandenburg an der Havel, is niet meer wat het geweest is.

De vraag voor veel Oost-Duitsers is of het zich ooit nog zal herstellen van de aanslagen die er in de afgelopen eeuw op zijn gepleegd. Met de moderne tijd kwam de industrialisering: de staalindustrie in Saksen, de chemische industrie in Saksen-Anhalt, de bruinkoolwinning in Brandenburg. Het oorpronkelijke agrarische karakter ging teloor. Er bleven slechts kleine boeren over, die de moderne tijden aan zich voorbij lieten gaan.

Na de oorlog werd die achterstand alsnog ingehaald. Naar sovjetvoorbeeld werden de kleine boeren door het DDR-regime gedwongen hun bedrijf op te geven en deel te nemen aan de collectieve LPG's, de Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaften. De gevolgen daarvan zijn nog altijd te zien. Naast pittoreske, bakstenen boerendorpen doemen overal grote, lelijke betonnen schuren in het landschap op.

Maar het werd nóg erger in de ogen van de mensen die Fontane's romantische beeld van de Mark Brandenburg koesteren. Na de val van de Muur sloegen twee ontwikkelingen toe die het landschap opnieuw ingrijpend veranderden: de 'Energiewende', Merkels beroemde ommezwaai in het Duitse energiebeleid, en 'Vattenfall', de Zweedse energiegigant die zich in het Brandenburgse land op de onuitputtelijke energievoorraad in de bruinkoolgroeven stortte.

Sindsdien is Fontane's landschap veranderd in een gigantisch laboratorium. Wie door Brandenburg rijdt, ziet links grote velden met installaties voor zonne-energie, rechts hele rijen moderne windmolens, en aan de horizon gigantische koeltorens die horen bij de fabrieken die Vattenfall heeft gebouwd om bruinkool in energie om te zetten, wat in Duitsland nog altijd een van de goedkoopste manieren blijkt te zijn om stroom te produceren.

Tussen al die installaties strekken zich nog steeds enorme lege en stille vlakten uit. De Mark Brandenburg is dunbevolkt. Rond de dynamische metropool Berlijn treft men een enorm stiltegebied aan, met dorpen waar bijna alleen nog oude mensen wonen. De meeste jongeren zijn naar de steden of het westen vertrokken, op zoek naar werk. Nieuwe bewoners komen er slechts mondjesmaat. Het zijn liefhebbers van stilte, die voor hun werk dagelijks naar de stad rijden.

undefined

Megavarkensstallen

De landschapsvervuiling door windmolens en zonnepanelen heeft inmiddels haar maximum bereikt. Die rijkelijk gesubsidieerde vormen van duurzame energie lijden aan overproductie. Om al die overdoses stroom te verkopen moet men extra tracés met hoogspanningskabels gaan aanleggen. Over landschapsvervuiling gesproken. De Mark Brandenburg verandert in één groot laboratorium voor Merkels 'Energiewende'.

Het grootkapitaal en de grote politiek denderen over het landschap heen. Ook over dat deel van het Brandenburgse land dat nog voor de agrarische productie is overgebleven. Dat is ten prooi gevallen aan binnen- en buitenlandse grootinvesteerders die er energiegewassen verbouwen. En aan buitenlandse, vaak ook Nederlandse boeren die megavarkensstallen bouwen waar ze in hun eigen land geen vergunning meer voor krijgen.

De bevolking van de Mark Brandenburg ziet het allemaal met lede ogen aan. De meesten van hen zijn al lang blij dat de vervuiling en verloedering van het landschap ten tijde van de DDR een halt is toegeroepen. Geen aswolken meer van de energiecentrales, geen giftige dampen meer van de chemische industrie, geen massale oogsten meer onder het regime van mislukte vijfjarenplannen, geen vuile uitstoot meer van de slechte benzine uit kartonnen auto's.

Maar er blijft genoeg te klagen over. De milieuorganisaties in het oosten hebben er hun handen vol aan. Maar ze zijn niet sterk, ze hebben niet de lange traditie van hun zusterorganisaties in het westen. Een partij als De Groenen heeft het moeilijk om in Oost-Duitse deelstaten aanhang te verwerven. De Linkspartij, voorheen de DDR-staatspartij, heeft nog steeds veel invloed. Met het argument werkgelegenheid keurt ze de vele megaprojecten goed.

Daarom zijn het vooral lokale actiegroepen die het landschap proberen te redden. Voorop de boze burgers die hun dorpen verdedigen tegen de vernietiging door de grootscheepse afgravingen voor de bruinkoolwinning. Nog altijd komt bijna een kwart van de energie in Duitsland uit bruinkool. De grootste wingebieden liggen in het zuidoosten van Brandenburg, waar dorp na dorp verdwijnt in de afgronden van Vattenfall.

De bewoners voelen zich, niet ten onrechte, de speelbal van de economische en politieke elite. Ze voeren actie voor het behoud van hun leefomgeving, maar het cynische is dat ze daarin lijken te gaan slagen. Niet dankzij hun acties maar dankzij de gebeurtenissen op de internationale energiemarkt. Omdat andere energiebronnen, fossiele zowel als duurzame, wereldwijd goedkoper worden, staat Vattenfall op het punt de bruinkoolwinning af te stoten.

Voor de Mark Brandenburg betekent dat, dat er voorlopig even geen meren bij komen. Uitgeputte bruinkoolafgravingen werden steeds weer in recreatiemeren veranderd met de belofte dat die nieuwe werkgelegenheid naar het leegbloedende land zouden brengen. Die belofte is al vele malen een illusie gebleken. Jachthavens, badstranden, wandelboulevards, de Mark Brandenburg heeft er ondertussen meer dan genoeg van.

undefined

Energiegewassen

Dezer weken, afhankelijk van de politieke ontwikkelingen in Zweden waar het staatsbedrijf Vattenfall haar thuisbasis heeft, valt de beslissing. En wat dan? Komt er een nieuwe investeerder voor de bruinkoolwinning? Neemt de regering van de deelstaat Brandenburg, waarin de Linkspartij een krachtige stem heeft, de bruinkool voor eigen rekening? Of duikt er een nieuwe investeerder op?

Ondertussen wordt het resterende landschap kaalgevreten door investeerders uit het kapitalistische westen, die in de grond van de Mark Brandenburg een rendabel object hebben ontdekt. Van landbouw hebben ze geen benul, laat staan van de lokale verhoudingen. KTG-Agrar uit Hamburg, een van de grootste investeerders met ruim 30.000 hectare akkerland, kijkt vooral naar haar beursnotering en niet naar de kleine boeren van wie ze het land afperst.

De grondprijzen zijn in luttele jaren verviervoudigd. Voor firma's als KTG-Agrar levert die grond, bebouwd met gewassen voor bio-energie, een rendement op van 4 tot 7 procent, genoeg om de aandeelhouders te bevredigen. Bioboeren die hun kippen, koeien en varkens de vrije loop willen laten, komen er niet meer tussen. Voor het landschap betekent dat: grote velden monocultuur, met enorme landbouwmachines, bediend door één werknemer.

Is er dan niets over van Fontanes landschap? Paradoxaal genoeg zijn de mooiste stukken natuur in de voormalige DDR te vinden op de plekken waar de socialistische staat zich van haar onderdrukkendste kant liet zien. Neem de voormalige Duits-Duitse grens, waar DDR-grenswachten een geavanceerde grenslijn, met brede stroken zand, landmijnen en automatische schietinstallaties beheerden. Die verandert langzaam in prachtig natuurlandschap.

Vóór de val van de Muur heette de grens de Todesstreifen, de 'strook van de dood'. Daar ontwikkelde zich stiekem een flora en fauna die uniek zijn voor de Duitse natuur. Planten en dieren die verdwenen werden gewaand, floreerden daar. Ondertussen is bijna de hele strook in nationaal natuurpark omgedoopt. Hier en daar heeft men nog hekken, wachttorens en stukken muur laten staan ter herinnering. Daarlangs loopt een fiets- en wandelroute.

En neem dat andere rampgebied uit de DDR: het landschap bij Bitterfeld, ooit het centrum van de chemische industrie, in socialistische tijden het meest vervuilde gebied van Europa. Ook daar zijn relicten uit het verleden opgetuigd als macabere herinneringen aan een afgesloten verleden. Gigantische graafmachines vormen de toeristenattractie 'Ferropolis'. En het door Pruisische vorsten aangelegde 'Gartenreich' ('Tuinlandschap') is in ere hersteld.

In Merkels proeftuin vormen zulke gebieden groene oases. Je zou er zo de schrijvende wandelaar Fontane kunnen tegenkomen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden