Groene stroom genoeg in Duitsland, maar op de verkeerde plek

Windturbines voor een kolencentrale van RWE bij het Duitse dorp Neurath, iets ten oosten van Sittard. Beeld Reuters

Duitsland plaatst windmolens en zonnepanelen in het noorden, maar het zuiden van het land heeft ook stroom nodig. Veel stroom. Plannen voor enorme elektriciteitskabels van noord naar zuid stuiten op weerstand.

Wie naar het Brandenburgse dorpje Willmersdorf rijdt, ziet vlakke gras- en aardappelvelden, de eeuwen­oude kerk­torens, de vele paardrijscholen, de paar kale appelbomen langs de weg en die ene ruïne van een radar­toren uit de nazitijd, volgespoten met graffiti. Daarachter doemt opeens een futuristisch beeld op: ultramoderne windmolens verschijnen aan de horizon, ervoor blinkt een akker vol zonnepanelen in de februarizon.

Hier ligt de toekomst van de Duitse energie, in zomaar een slaperige streek in het oosten. Het zonnepark bij Willmersdorf telt nu nog tien hectare, maar Energiebedrijf EnBW uit Baden-Württemberg heeft grootse plannen en wil dat uitbreiden naar 220 hectare. Daarmee wordt dit in een klap het grootste zonnepark van Duitsland.

Zuiden en westen blijven achter

Dat de energieproducent van de zuidelijke deelstaat Baden-Württemberg zijn zonnevlaggeschip in het verre noordoosten bouwt, illustreert een belangrijk probleem met de Energiewende in Duitsland: die voltrekt zich in zeer verschillende tempi. In het noorden en oosten van het land ontstaan in ijltempo wind- en zonneparken, terwijl het zuiden en het westen ver achterblijven in de productie van duurzame stroom.

Nog even, en de noordoostelijke deelstaten, zoals Brandenburg, hebben een overschot aan groene stroom, terwijl het zuiden en het westen met tekorten kampen. En in die laatste ­regio’s is de stroom juist het hardst nodig: de meeste (zware) industrie is er gevestigd. Hoe zorg je ervoor dat de nieuwe groene energie daar belandt waar die nodig is?

Het is de flessehals van de Duitse Energiewende: het energietransport. Volgens het Bundesnetzagentur, de overheidsinstantie die het elektriciteitsnet controleert, zal het noorden rond 2030 twee keer meer duurzame energie produceren dan het zelf nodig heeft; het zuiden de helft van de behoefte. En er zijn niet ­genoeg leidingen om de overtollige stroom van noord naar zuid te brengen, want het stroomnet is gebouwd voor oude energieproducenten, atoom- en kolencentrales.

Beeld Trouw

Extra snel omschakelen

Maar die verdwijnen. Duitsland wil dat in 2030 65 procent van de stroom duurzaam is, in 2050 moet dat 80 procent zijn. Het land brak al met kernenergie – daarmee moet het in 2022 gedaan zijn – en nu voegt de regering-Merkel daar een versneld einde aan kolenenergie aan toe. Extra snel moet Duitsland dus ­omschakelen naar groene stroom.

Om die ook daar­ te krijgen, waar ze wordt gebruikt, investeert het land volop in nieuwe, ondergrondse elektriciteitskabels, van het uiterste noorden naar het diepe zuiden. Er staan al drie nieuwe kabels gepland, die in 2025 onder de grond moeten liggen. Volgens de concerns die het Duitse stroomnet beheren, is dat nog lang niet genoeg. Ze willen twee extra leidingen, schrijven ze in een plan, dat ze deze maand presenteerden.

Daarover wordt nu fel gestreden. De geschatte kosten zullen door de extra leidingen van 34 naar 52 miljard euro stijgen. De Duitse overheid beslist de komende maanden of ze haar fiat geeft. De plannen roepen weerstand op bij natuurbeschermers en bij de lokale bevolking. Zo’n kabel is behoorlijk dik. Land zal ervoor moeten worden opengegraven. De kabels zullen honderden kilometers lang zijn en dwars door bossen, natuurgebieden en dorpen lopen. Wegen moeten worden opengegraven, bomen en huizen moeten wijken. 

Zo meldt omroep ZDF dat een van de kabels dwars door het dorp Adelheidsdorf boven Hannover zal ­lopen: de dorpsbewoners komen in het verweer tegen het plan. Boeren protesteren, omdat ze bang zijn dat de grond uitdroogt door de warmte van de kabels; anderen vrezen schadelijke gevolgen voor de gezondheid door magnetische velden, meldt ZDF.

Kosten en baten

De route van de twee extra kabels is niet bekend. Duidelijk is dat ze beginnen aan de Oostzee in Sleeswijk-Holstein en eindigen in Beieren of Baden-Württemberg, met een gezamenlijke lengte van 1160 kilometer. Over het traject van de drie al geplande kabels is meer bekend, al is voor sommige etappes nog geen vergunning. De eerste loopt van Emden naar Philippsburg in Baden-Württemberg, de tweede begint boven Hamburg en mondt uit in het Beierse Schweinfurt. De derde loopt van Maagdenburg naar Landshut in Beieren.

Politici en economici betwijfelen of er echt zoveel nieuwe kabels nodig zijn, of de kosten opwegen tegen de baten. Energie­-expert Christoph Podewils van denktank Agora Energiewende begrijpt die kritiek. “De stroomnet­beheerders proberen hun slag te slaan”, zegt hij. Daarvan zijn er in Duitsland vier grote en 900 kleintjes. De grote vier zijn met het plan voor extra kabels gekomen. “Je moet bedenken wat hun verdienmodel is”, zegt Podewils. “Zij bouwen de leidingen en krijgen van de staat 8 procent rente over hun investeringen.”

Schapen onder een installatie voor zonne-energie in Duitsland.Beeld AFP

Toch is het volgens Podewils duidelijk dat nieuwe leidingen nodig zijn. “De Energiewende moet sneller.” En transport is cruciaal, zegt Podewils. “Het probleem is dat de plekken waar duurzame energie opgewekt wordt niet bijzonder centraal liggen. Er zijn heel veel ­kleine installaties en ze leveren ook niet altijd, alleen als er wind en zon is. En in Beieren waait het nu eenmaal minder dan in het noorden.”

Kernvraag

De kernvraag voor Duitsland was een economische, volgens Podewils. “Wat is goedkoper? Ervoor zorgen dat windparken evenredig verdeeld zijn over het land, of ervoor zorgen dat de duurzame stroom precies daar geproduceerd wordt, waar dat het beste gaat en dan vervolgens de stroom transporteren? De Duitse regering koos het laatste.”

Hoe zit dat dan met zonne-energie? In het noorden schijnt de zon toch niet meer dan in het zuiden? “Dat klopt”, zegt Podewils. Dat er toch vooral in het oosten gigantische zonneparken verrijzen, heeft andere oorzaken. “Beieren en Baden-Württemberg waren altijd zeer sterk in het uitbouwen van zonne-energie. Je hebt daar veel meer kleinere en middelgrote installaties dan in het noorden. Maar parken die een groot oppervlak beslaan, dat is in die deelstaten lastiger voor elkaar te krijgen. Het land is sterk verkaveld, dus moet je met veel kleine eigenaren praten. Er is ook weinig lege grond. In de oostelijke deelstaten is dat anders. Je hebt er gewoon veel grote vlakten die niet gebruikt worden, bijvoorbeeld voormalige ­militaire terreinen. De grond is er stukken goedkoper.”

­Misschien is dat de reden dat het zonnepark bij Willmersdorf gebouwd wordt zonder ook maar een cent subsidie. In Duitsland regelt de ‘Wet op duurzame energie’ dat bouwers van wind- en zonneparken subsidie kunnen krijgen. “Als we dat nu vaker gaan zien, dan gaat de Energiewende een nieuwe fase in”, zegt ­Podewils. “Dat zonnepark in Brandenburg moet een capaciteit van 175 megawatt krijgen. Dat is gigantisch veel. En dat zonder steun van de staat! Dat betekent dat ze het economisch rendabel kunnen maken. Het was altijd de hoop dat het zover zou komen, maar velen ­zeiden: dat gebeurt nooit.”

Ambtelijke taal

In Willmersdorf – een dorp van driehonderd inwoners, onder wie veel pensionado’s – schudt Susanne Rother (72) haar hoofd. Ze staat achter de kassa in het enige café annex supermarktje van het dorp, wat al een luxe mag heten vergeleken met andere dorpen in de buurt. “Komt hier echt het grootste zonnepark van Duitsland? Dat wist ik niet. Niemand die het ons komt vertellen. Misschien heb ik de gemeentelijke informatiefolders niet goed gelezen. Die zijn ook altijd in van die moeilijke, ambtelijke taal geschreven.”

Zo’n reusachtig areaal vol zonnepanelen, van haar hoeft het niet. “We hebben al windmolens. In de laatste tien jaar zag ik er minstens veertig bijkomen.” Daartegen was trouwens weinig weerstand in het dorp, zegt Rother. “De mensen verdienen eraan: ze verpachten hun land tegen goed geld voor die molens.” Zelf heeft ze er ook geen moeite mee. “Of die molens het uitzicht verpesten? Ach, we hadden toch al geen mooi uitzicht.”

Maar dat zonnepark, dat vindt ze een ander verhaal. Ze windt zich op: “Die grond kan beter gebruikt worden voor landbouw, de mensen moeten gevoed worden, dat is belangrijker. Zet de zonnepanelen maar op de daken.” Zoveel kilometers land pal naast het dorp, die in de toekomst vol zonnepanelen zullen staan, ‘onzin’, vindt ze het. “De mensen zullen zich hier afvragen: waarom moet dat voor onze huisdeur, als alles toch naar het zuiden gaat?

Lees ook:

Deze gigabatterij moet de Duitse kolen- en gascentrales gaan verslaan

Er is wat geks aan de hand in het noorden van Duitsland, het land van de groene ‘Energiewende’. Het staat er bomvol met windmolens, tussen de glooiende akkers en koolzaadvelden, maar die staan nogal eens te niksen

De Duitse bruinkoolregio wacht de energietransitie af tussen hoop en vrees

Duitsland wil helemaal stoppen met kolenenergie, en wel sneller dan gepland. In het bruinkolengebied nabij Keulen leidt dat tot hoop en vrees

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden