Groene prikkels voor consument

belastingstelsel | Milieubelastingen: dat wordt dokken, denkt de consument. Maar als daardoor de lasten op arbeid omlaag kunnen, valt er ook veel te winnen.

Arbeid goedkoper maken en grondstoffen en energie duurder zou in Europa miljoenen banen en meer economische groei opleveren. Dat beeld schetst The Ex'tax Project, een Nederlandse organisatie die onderzoek doet naar belastingstelsels, in een recente studie. In de verkiezingscampagne op weg naar 15 maart zal vergroening van de belastingen één van de discussie-onderwerpen zijn. Wat zou het betekenen voor de burger als de politiek daar echt werk van zou maken?


Minder goedkope vliegvakanties naar Turkije. Meer geld kwijt om de autotank te vullen met benzine of diesel. Het huis verwarmen kost meer. Telefoon en computer worden duurder. De burger annex consument kijkt nu al moeilijk bij de gedachte dat stroom, gas en olie meer zouden kosten en de schade van milieuvervuiling en de uitstoot van kooldioxide doorberekend zouden worden in de prijs van producten. Vergroening en verduurzaming, allemaal best, zolang het maar niks kost.


Die houding komt naar boven uit een onlangs gepubliceerd onderzoek onder de Nederlandse bevolking door het Sociaal en Cultureel Planbureau. Neem de antwoorden op de volgende stelling: "De meeste mensen willen alleen maar overstappen op duurzame energie als hen dat niets extra kost." Slechts 4 procent is het daarmee oneens, driekwart van de mensen onderschrijft die stelling.


"De burger voelt het in zijn portemonnee. Dat is altijd zo met belastingen", is de nuchtere constatering van Herman Vollebergh van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Het PBL publiceerde afgelopen zomer onderzoek naar mogelijkheden voor vergroening van het Nederlandse belastingstelsel. Om de politiek daarbij wat in handen te geven, zoomt het precies in op energie, vervoer en consumptie. Dat levert een hoop techniek op, het belastingstelsel is nu eenmaal complex, maar ook een aantal waarnemingen die verder gaan dan dat alles alleen maar 'duurder' zou worden.


Energierekening


Kijk bijvoorbeeld naar de energiebelasting. Consumenten zien die staan op hun maandelijkse rekening voor elektriciteit en gas. Het PBL heeft berekend wat een redelijk, 'groen' tarief zou zijn waarin de milieuschade van olie, kolen en gas is meegerekend. "Dan blijkt dat de kleinverbruikers in Nederland al heel hoog zitten", zegt Vollebergh. "Grootverbruikers zoals bedrijven, zijn nu vrijgesteld van energiebelasting. Het zou uit het oogpunt van milieu consequenter zijn iedereen hetzelfde tarief op te leggen." De energierekening van de burger zou dus niet per se hoeven stijgen.


Bedrijven hebben in de jaren negentig die vrijstelling binnengehaald vanwege de angst dat ze naar het buitenland gaan. Of dat zo moet blijven is volgens Vollebergh een politieke afweging. "Of het verschil tussen klein- en grootverbruikers zo groot moet zijn , is wel de vraag." Onlogisch is ook dat elektriciteit nu zwaarder belast wordt dan gas. De kolenbelasting is in het kader van het Energieakkoord helemaal afgeschaft. "Dat was geen goed idee. Hoe dichter bij de opwek, hoe beter", stelt Vollebergh. Dat zou consumenten meer keuzes geven die tegelijk beter voor het milieu zijn. Een warmtepomp bijvoorbeeld is nu vaak niet rendabel omdat goedkoop aardgas vervangen wordt door duurdere stroom.


Aan de opmars van hybride auto's de afgelopen jaren is te zien dat groene prikkels in het belastingstelsel zeer krachtig kunnen zijn. De belasting op de aanschaf van auto's die minder CO2 uitstoten ging omlaag. Tegelijk profiteerden leaserijders met zo'n wagen van een lagere bijtelling voor de inkomstenbelasting. "Dat werkte heel goed. Nu de regeling wordt aangepast zie je het effect wegebben." Een mooi voorbeeld voor andere consumptiegoederen, zou je denken. Maar zo simpel is het niet. "Het is niet te voorspellen hoe dat voor andere goederen zou uitpakken. Een auto is een enorm aandeel in het budget van een huishouden."


Vleesbelasting


Zo wordt er wel gepleit voor zoiets als een 'vleesbelasting', omdat de productie van vlees zeer milieubelastend is. "Mensen zullen dan andere dingen gaan eten, zoals vis of vegetarisch. Maar dat doen ze nu deels ook al." Zo'n vleestaks is bovendien moeilijk uitvoerbaar - leg maar eens precies vast wat onder de term 'vlees' valt - en daardoor duur. Effectiever en eenvoudiger is het dan het hele voedselpakket onder het hoge btw-tarief van 21 procent te brengen. Dat betekent meer afrekenen in de supermarkt maar zorgt ook voor bewuster kopen: een middel tegen voedselverspilling.


Burgers in het algemeen aanzetten tot bewuster consumeren, al die onnodige goedkope prullaria laten liggen, is alweer lastiger. Om aan alle kosten van productie, ook die voor het milieu of de gezondheid, recht te doen zouden veel grondstoffen zwaarder moeten worden belast. "Dat kan niet zomaar", zegt Vollebergh. "We heffen niet op grondstoffen die in India of China worden gebruikt. We kunnen alleen belasting heffen op producten, een importheffing. Maar dan krijgen we al snel ruzie met China. Dat is de harde economische werkelijkheid. De vergroening is ingehaald door globalisering. De consumptie zal niet verminderen zolang winkels als Action goedkope spullen voor een habbekrats kunnen importeren."


Als er met milieuheffingen genoeg extra geld is binnen te halen, kunnen de lasten op arbeid, zowel voor werknemers als werkgevers, omlaag. Dat is ook waar het kabinet op koerst en een volgende regering verder over moet besluiten. Het PBL heeft niet onderzocht wat daar de gevolgen van zouden zijn. The Ex'tax Project - een Nederlandse organisatie die onderzoek doet naar een ander belastingsysteem - heeft wel geprobeerd de globale effecten op de werkgelegenheid in Europa te schatten.


Loonstrookje


Daarmee ontstaat een breder beeld van zo'n drastische verschuiving van de belastingen. Die kan ook prettige kanten hebben, zegt directeur Femke Groothuis. Dan kan het aan de ene kant zijn dat de rekening voor energie of voedsel hoger wordt, aan de andere kant houden mensen netto meer op hun loonstrookje over. "Dat geldt voor alle inkomensgroepen. Iedereen gaat er in ons onderzoek op vooruit."


Er zullen natuurlijk dingen veranderen, erkent Groothuis. "Een benzineslurpende auto zal duurder worden. Dat zal tot gevolg hebben dat er meer aanbod komt van zuinige en elektrische auto's en dat de prijs daarvan omlaag gaat. Je telefoon gaat meer kosten als de grondstoffen duurder worden. Ook daar zullen ondernemers op reageren. Je zult een telefoon kunnen leasen, ze zullen toestellen meer modulair maken zodat onderdelen langer mee kunnen. De prikkels komen anders te liggen."


Goedkopere arbeid zal meer dienstverlening mogelijk maken. Het PBL heeft die effecten niet berekend, er is sowieso nog weinig onderzoek naar gedaan. The Ex'tax Project ziet in Nederland de werkgelegenheid met 3,2 procent groeien door 54 miljard euro aan belastinginkomsten te verschuiven. "Daardoor kunnen er meer handen aan het ziekenhuisbed, meer politie op straat, meer assistenten in het onderwijs. Het is goed voor bijscholing en omscholing, dat is ook arbeidsintensief. Mensen gaan meer voor gas betalen, maar zonnepanelen leggen wordt goedkoper; dat is nu ook duur door de hoge arbeidskosten."


Als de prijs van kerosine omhoog gaat, zien de lagere inkomens wellicht hun vakantie naar een zonnig oord door de neus geboord, maar ook daar komt iets anders voor in de plaats. "Dat zal tickets in het begin enkele tientjes duurder maken. Op termijn kan dat leiden tot andere bestemmingen, ga je misschien heel aangenaam met de trein naar Zuid-Frankrijk."


Oftewel, stelt Groothuis, als iets duurder wordt hoeft dat niet negatief te zijn. "Het gaat om kwaliteit van leven. En als dienstverlening goedkoper wordt, is dat ook goed voor de horeca, de kunst, het entertainment. En wat dacht je ervan als je goedkoper je huis kunt laten verbouwen. Je levert aan de ene kant spullen in, maar je wint er ook mee."

Meer banen, meer groei

In slechts vijf jaar tijd 6,6 miljoen banen meer en 2 procent economische groei extra. Dat gebeurt er volgens The Ex'tax Project als landen in de Europese Unie voor in totaal 500 miljard euro de belastingen verschuiven van arbeid naar heffingen op energie, grondstoffen en milieuvervuiling. De lasten op arbeid nemen daarmee met gemiddeld 13 procent af. Niet alleen de economie vaart daar wel bij. De CO2-uitstoot neemt met 8,2 procent extra af, 219 miljard kubieke meter water wordt bespaard en Europa is 27,7 miljard euro minder kwijt aan import van energie.


Daarnaast zijn er meer immateriële voordelen: zo zijn mensen gezonder als de lucht schoner is en als ze deelnemen aan het arbeidsproces en heeft de natuur minder te lijden onder productie. The Ex'tax Project publiceerde deze bevindingen vorige maand in een studie, uitgevoerd met de grote bureaus Deloitte, EY, KPMG Meijburg en PwC en met Cambridge Econometrics en Trucost.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden