Groene fosfor moet het zijn

Hoe omstreden ze ook is, als de fosforfabriek Thermphos omvalt, is dat een drama voor Vlissingen. De 450 medewerkers hopen vurig op een doorstart. De troef: 'groene' fosfor uit slib. Ze zoeken steun bij elkaar op de kerstborrel.

Veertig jaar brandden de drie vlammetjes op de drie schoorstenen van de ovens van Thermphos in het kale kustgebied nabij Vlissingen dag en nacht. Sinds een maand zijn ze uit. De 420 medewerkers is de wacht aangezegd, de directeur aan de kant gezet, curatoren praten met mogelijke investeerders. Voor Kerst hopen ze eruit te zijn. De regio houdt de adem in.

"De fabriek is gemaakt om non-stop in bedrijf te zijn. Niemand weet wat er kan gebeuren. Wat als er een leiding bevriest?", zegt onderhoudsmedewerker Wim Harwig. Zorgelijk kijkt hij naar de beeldschermen waarop de avondploeg de roerloze machines in de gaten houdt in de controlekamer. Op cruciale punten in de fabriekshal staan camera's gericht. Harwig: "Erts is licht radioactief en fosfor ontbrandt als het met zuurstof in aanraking komt. Dat spul zit overal nog in de installaties."

In de fabriekshal is het ijskoud. Verwrongen staal, roest en roet op de machines herinnert eraan hoe heet het hier altijd was en hoe hard er werd gewerkt. In ploegendienst stonden de slakkers in de ovens te poken op de bovenste etage van de hal. Beneden moesten stalen waterbakken voorkomen dat ontsnapte druppels fosfor vlam vatten. Zo'n 1600 graden was het in de ovens om het ijzer uit de tot bolletjes gedraaide erts vloeibaar te krijgen en de fosfor eruit te laten dampen.

De mannen, die doorgaans met zware shag en veel flauwe grappen de moed erin houden, vliegt het aan als zij de fabriekshal betreden. Weg is de vertrouwde oorverdovende herrie, het sissen van het koelwater, het stampen van de hydraulische motoren. Harwig: "Het is of je je oude huis binnenkomt waar niemand meer woont. Ik voel me verdrietig, alleen."

De enige keer dat de fabriek uit was, was in 2009, toen de crisis zo hard toesloeg dat in deeltijd gewerkt moest worden. Dit was de periode dat twee werknemers omkwamen.

Beiden waren collega's van Ewout Sichterman (57), die nu als voorzitter van de ondernemingsraad lange dagen maakt. Hij is naar Brussel geweest en naar minister Kamp van economische zaken, om politieke steun te zoeken voor het open blijven van de fabriek. Dat is de plek waar hij eigenlijk hoort. Hij kent ieder hoekje van de hal waar hij 37 jaar werkt.

Of het ongezond is om bij zestig, zeventig graden te werken? Hij heeft nergens last van. Liliane Schoone van FNV Bondgenoten, deze dagen kind aan huis op de fabriek om de werknemers te steunen, zegt te weten uit onderzoek dat werken in de hitte de kwaliteit van sperma aantast. Geen sprake van bromt Sichterman. Nooit geen klagen, haha.

Als de stoere Zeeuw op een uit steen gehouwen herdenkingsmonumentje voor de twee collega's wijst, onderdrukt hij een snik. Later zegt hij: "Je kent mekaar door en door. Je weet vaak meer van elkaar dan je eigen familie. Het is 's nachts gebeurd, ik was er niet bij. Er loopt nog een strafzaak. Ze zijn gestorven aan zuurstofgebrek. Het had ermee te maken dat de ovens in die tijd voor het eerst uit waren geweest."

Thermphos verdiende zijn geld met het halen van fosfor uit erts. De erts werd aangevoerd uit mijnen in Syrië en Marokko. Tot eind jaren negentig was het in handen van het Duitse chemiebedrijf Hoechst. De arbeidsvoorwaarden waren meer dan uitstekend, zeggen alle medewerkers, veelal dertig, soms bijna veertig jaar in dienst.

Het ging mis toen Kazachstan zich op de Europese markt stortte. Het land heeft een eigen mijn, met een eigen fosforfabriek. Het fosfor gaat tegen dumpprijzen naar Europa. De Kazachstanen slaagden in hun opzet: twee jaar geleden begon de Vlissingse fabriek verlies te draaien. Directeur Rob de Ruiter probeerde het tij te keren met innoveren. Fosfor is ook te winnen uit beenderen - uit de vleesindustrie - en uit rioolafval. Hij heeft een goed verhaal dat door wetenschappers wordt bevestigd: de fosformijnen zijn een keer leeg, óók die in Kazachstan. Fosfor is onmisbaar voor het maken van onder meer kunstmest. Zonder kunstmest zou maar een zesde van de wereldbevolking te eten hebben.

De Ruiter bouwde de fabriek zo omdat op het laatst 15 procent van de fosfor uit gerecycled materiaal kwam. De ovens bleken geschikt voor het restafval. Maar de investeerder, een Israëlische zakenman (zie kader), zag er geen brood meer in. Na twee jaar verlies draaien, verklaarde hij de onderneming failliet. De Ruiter verwijt zichzelf niet eerder naar nieuwe investeerders te hebben gezocht. Nu ligt ook zijn lot in handen van de curatoren, die praten met twee overnamekandidaten die deze weken in de boeken kijken.

Voor de werknemers zijn het zware tijden. Ze zijn officieel ontslagen, maar moeten nog wel komen om de laatste voorraden weg te werken en toezicht te houden. Tot januari worden ze nog betaald, daarna wacht de WW. Om de moed erin te houden heeft de personeelvereniging een kerstborrel georganiseerd. Locatie: een café in Arnemuiden waar een ontslagen medewerker van Zalco de eigenaar is. Zalco is de aluminiumfabriek die op hetzelfde terrein lag als Thermphos. Vorig jaar trok de investeerder daar de stekker eruit en stonden 630 man op straat. Dat zal ons niet overkomen, zeiden de mannen en enkele vrouw van Thermphos nog. Aluminiumfabrieken, daar zijn er zoveel van. Maar wij, wij zijn uniek: de enige fosforfabriek in West-Europa.

Lastig is dat de medewerkers van Zalco en Thermphos specifiek zijn opgeleid. De helft van de ontslagen aluminiumsmelters heeft weer werk; veelal slechter betaald, als chauffeur, postbode of kroegbaas in Arnemuiden. De rest zoekt nog of probeert het te redden tot zijn pensioen.

Voor de oud-Zalcomedewerker is dit een goede avond: zijn café puilt uit, bitterballen en kaasblokjes worden rondgebracht door de dochters van een van de mensen van Thermphos. "De onzekerheid verbroedert. Vroeger had je een aparte borrel voor het kantoorpersoneel en een andere voor de mensen uit de fabriek. Nu is iedereen hier", zegt Laura van Gelder, die voor Thermphos de personeelszaken regelt. Zelfs directeur De Ruiter laat zich even zien, maar verdwijnt schielijk als de journalist binnen komt. Praten gaat nu even niet.

Als de fabriek geen doorstart maakt, verliezen Van Gelder (42) en haar man - onderhoudsmedewerker - allebei hun baan. In feite staan ze al op straat: de uitkering is aangevraagd. Maar niemand wil eraan dat het afgelopen is. Vurig hopen ze op een doorstart. Om te helpen stuurt het personeel zelf informatie over het belang van 'groene' fosfor rond via sociale media, vertelt Van Gelder. "Je doet wat je kan."

"Vertel alstjeblieft het positieve verhaal. Er is zoveel onzin verteld over ons. Alle kanker zou door Thermphos komen. Veel mensen hier op Walcheren zagen ons graag vertrekken. Nu pas weten ze wat het betekent dat ze ons weg wensten. Zoveel gezinnen die eronder lijden. Nu hoor je ze niet meer."

Thermphos was in opspraak vanwege een te hoge uitstoot van dioxine. Het leidde tot grote onrust in de omliggende dorpen, waarop de provincie Zeeland de GGD een gezondheidsonderzoek liet doen. Thermphos bleek geen gevaar te zijn voor de volksgezondheid, wel geeft de fabriek stankoverlast door de zwavel.

De fabriek heeft de processen aangepast om binnen de normen te vallen. De provincie Zeeland echter eist een investering van 20 miljoen om de fabriek aan de strengste Europese eisen te laten voldoen. Het maakt het vinden van een koper lastiger.

Van Gelder, geboren en getogen Vlissingse, zag het eerder aankomen dan haar man. "Vacatures voor mensen die hard nodig waren, werden niet meer vervuld. Dat soort dingen." Het leidt thuis tot spanningen. "Je hebt er woorden over. Wie gaat er solliciteren? Ik probeer zoveel mogelijk de moed erin te houden voor onze dochter van dertien. Als het mis gaat kan ik mijn zus helpen, die heeft een eigen zaak in de kinderopvang. Maar wat mijn man moet? De enige kans op werk is verder weg, Antwerpen, Breda, de Moerdijk."

In een jaar tijd verliezen bijna duizend man hun baan op de relatief kleine Zeeuwse arbeidsmarkt. Dat verontrust Jan Jacobs, ex-directeur van de VVV en thans vrijwillig voorzitter van de ondernemersvereniging van Vlissingen. Zoveel mensen die niet meer zo snel in een van de vele eetcafés 'een scholletje komen eten met een flesje Chablis erbij', legt Jacobs uit. Want ook bij de toeleverende bedrijven gaan banen verloren, volgens de vakbond FNV minstens vierhonderd. De asfaltfabriek haalde altijd de slakken op. De kolencentrale van Delta had bestaansrecht door het energievretende Thermphos. Ook de dames in de kantine en de bewakers moeten elders werk vinden.

"Vlissingen is van drie kanten omringd door water. Dat was fantastisch in de VOC-tijd. Toen was het de bloeiendste havenstad van Nederland", zegt Jacobs. "Nu is die ligging voor een winkelgebied niet handig." Vlissingen is in eeuwige concurrentie met het sjiekere Middelburg.

Jacobs weet dat mensen die voor hun rust en ruimte naar Walcheren komen het industrieterrein in Vlissingen-Oost, en verderop de kerncentrale Borsele, weg wensen: "Dat is kortzichtig. De chemie ligt gecentreerd en ver genoeg weg om het toerisme niet te belasten, maar profiteert wel van de aanvoerroute over zee. We kunnen die werkgelegenheid niet missen." Jacobs denkt dat Vlissingen meer overnachtingsmogelijkheden voor toerististische 'uitwaaiarrangementen' moet hebben, ook buiten het zomerseizoen.

In het café in Arnemuiden drinken de werknemers van Thermphos de laatste euro van de personeelspot leeg. Om acht uur is er nog een rondje van FNV Bondgenoten. Dan wordt het drinken op eigen kosten. Het café, een witgeverfd huisje op de dijk, stroomt langzaam leeg, de file van geparkeerde auto's lost op. In Arnemuiden keert de rust terug.

Jan Jacobs' belangrijkste doel is leegstand van winkels tegen te gaan. "Ik weet nog hoe het er hier begin jaren tachtig bij lag met dichtgetimmerde panden. De regionale krant PZC had toen een speciale bijlage over Vlissingen. De kop: 'De appendix van Zeeland'. Dat zegt genoeg."

Jacobs krijgt via een gemeentefonds, waar alle winkeliers en horeca-ondernemers een bijdrage aan moeten leveren, een budget. Zodra een winkel leegkomt, zorgt hij dat er een galerie komt, of dat andere winkeliers de etalage zolang inrichten. Zelf werkt hij vanuit een provisorisch tot kantoor omgebouwd bakkerijtje. Her en der in de winkelstraatjes rond de middeleeuwse Sint Jacobskerk hangen luidsprekers met een sfeermuziekje. Toch is het er op een doordeweekse dag in december uitgestorven. De wind op de dijk aan de Westerschelde, met het kolossale beeld van zeeheld Michiel de Ruyter, is koud. Vrachtschepen varen langs de kust. In de verte de schoorstenen.

Luctor et Emergo. De Thermphosmedewerkers zeggen het allemaal een keer vanavond tijdens de kerstborrel. Ik worstel en kom boven, de Zeeuwse wapenspreuk. "Wij zijn wel van de handen uit de mouwen. Dat zie je aan hoe het nu gaat: iedereen komt werken. We hadden ook onze vakantiedagen op kunnen maken", zegt Bram Hoogesteger. Het nieuws over de sluiting maakte een verpletterende indruk: een week lang sliep hij nauwelijks. De fabriek uit. Alle routine weg. Het was wennen. "Eerst zijn het geldzorgen. Mijn twee zonen moeten nog studeren. Daarna komt het besef van wat je gaat kwijtraken. Je werk, de mensen met wie je dag in dag uit alles deelt."

Aan Wim Harwig gaat de kerstborrel voorbij. Met de avondploeg houdt hij de fabriek in de gaten. De fabriek die niet werkt. Tijd om te bedenken hoe het moet als Thermphos de doorstart maakt met een nieuwe eigenaar. "Als we helemaal overstappen op groene fosfor, als we rioolslib verbranden, wordt alles na verloop van tijd vanzelf schoon. Zo moet het. Want ontmantelen wordt een hels karwei. Ik benijd ze niet: de collega's die dat als laatste klus gaan doen."

Werkgelegenheid Zeeland holt achteruit
Het gaat hard achteruit met de werkgelegenheid in Zeeland, waarschuwt Liliane Schoone van FNV Bondgenoten. Vorig jaar sloot aluminiumfabriek Zalco en stonden 630 werknemers op straat. Postorderbedrijf Neckermann schrapte 172 banen en nu staat fosforfabriek Thermphos op omvallen. Dat kost in totaal mogelijk duizend arbeidsplaatsen. Verder dreigt het rijk de gevangenis Torentijd in Middelburg te sluiten en zijn bij de provincie Zeeland 163 van de 663 banen verdwenen.

Zeeland gold altijd al als economisch wonder. Nog altijd is het werkloosheidspercentage lager dan elders in Nederland. Zeeland zit met een werkloosheid van 4,6 procent nog ruim onder het landelijke gemiddelde van 6,8 procent. Zuinig geleide familiebedrijven houden het generatie op generatie vol, maar zo langzamerhand zijn de buffers op. Jongeren trekken weg voor opleiding en werk. Hoop is er wel voor de toeristenindustrie: door de crisis trekt vakantie in eigen land.

Thermphos en zijn omstreden eigenaar
Thermphos is in 1966 opgericht door de Duitse firma Hoechst. Eind jaren negentig ging het zelfstandig verder. In 2003 kwam het bedrijf in handen van de Israëlische zakenman Nahum Galmor. Galmor stond vorig jaar in Israël terecht voor witwassen van miljoenen euro's maar schikte de zaak met een boete. Over Galmor doen allerlei verhalen de ronde: hij zou een stroman zijn van de beruchte Russische-Israelische zakenman Arcadi Gaydamak die van zo ongeveer iedere foute handel wordt verdacht, van drugs tot wapens. Thermphos heeft altijd gezegd dat alleen Galmor de eigenaar is. Naast de fabriek in Vlissingen heeft Thermphos International bv ook vestigingen in Engeland (143 werknemers), Duitsland (71) en Frankrijk (35). Buiten Europa, onder andere in Zuid-Amerika en China, werken 300 mensen voor Thermphos in vestigingen waar de fosfor wordt verwerkt in kunstmest, frisdrank en farmaceutische producten. Deze buitenlandse onderdelen maakten winst en zullen aantrekkelijk genoeg zijn voor kopers, verwacht van FNV Bondgenoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden