'Groene Boekje heb ik nooit begrepen'

Traktaat van Kadafi claimt niets minder dan Derde Universele Theorie

"Meer dan tien jaar heb ik eruit les gekregen, maar veel heb ik er nooit van begrepen." De 24-jarige geneeskundestudent Joesef al-Abbar baant zich een weg door de uitgebrande resten van wat tot voor kort het studiecentrum van het Groene Boekje was. Toen de rebellen zich meester maakten van Benghazi, werd het in brand gestoken. "Net goed", grijnst zijn neef Ahmed el-Hawat, een 18-jarige student bouwkunde.

Met een knipoog naar Mao's 'Rode Boekje', zette Moammar Kadafi in dit traktaat zijn visie op politiek, economie en samenleving uiteen. Hij claimde niet minder dan de Derde Universele Theorie te hebben bedacht - een tussenweg tussen kapitalisme en communisme. Om Kadafi's theorie wat extra cachet te geven, werden in alle Libische steden 'studiecentra' neergezet. Zo ook in Benghazi.

Volgens Joesef hadden alleen leden van het Revolutionaire Comité toegang tot het centrum. "Geen idee wat ze er uitspookten", zegt hij, wijzend op de rijen uitgebrande stoelen in een vroegere collegezaal. "Lezingen houden voor elkaar?"

Kadafi stelt in het Groene Boekje dat de macht bij het volk berust. Tegelijk spreekt hij zich uit tegen democratie in haar moderne verschijningsvorm (partijen, verkiezingen, volksvertegenwoordiging), die volgens hem niets anders was dan een dictatuur van de meerderheid.

Daarom ontwierp hij een stelsel van lokale volkscomités. Eens per jaar kwamen die samen in een volkscongres in Tripoli, om daar de politieke hoofdlijnen uit te zetten. Revolutionaire comités, gevuld met getrouwen van Kadafi, zagen op de activiteiten van de volkscomités toe.

"Mij heeft het nooit kunnen overtuigen", zegt Joesef. "Het was voor iedereen duidelijk dat alle belangrijke beslissingen werden genomen door Kadafi en zijn clan."

Voor zichzelf reserveerde Kadafi de rol van 'Gids van de Revolutie'. Dat was voor hem een manier om buiten zijn eigen systeem te blijven als er op gezette momenten een beslissende invloed op te kunnen uitoefenen. "Al die comités fungeerden slechts als façade voor de dictatuur", zegt Joesef.

Joesef noch Ahmed ontkwam aan de leerstellingen uit het Groene Boekje, want in het Libië van Kolonel Kadafi krijgt ieder kind er vanaf de middelbare school mee te maken. Vier uur per week college, tot en met de universiteit. Leerlingen mogen voor ieder vak zakken, maar wie niet slaagt voor het slotexamen 'Groene Boekje', moet zijn hele jaar overdoen.

Een recept voor indoctrinatie? Dat lijkt mee te vallen. "Mijn vader zei me direct al dat het allemaal onzin was", zegt Joesef. "Alleen de docent lijkt het te geloven. Die zeggen dan: 'Waarom letten jullie niet beter op? Kadafi heeft ons zoveel goeds gebracht.' In de aanloop naar de geplande 'Dag van de Woede' op 17 februari riep de docent van Ahmed nog op niet te gaan protesteren. "Jullie zijn snugger. Degenen die de straat op gaan, zijn gedegenereerden", zou hij volgens Ahmed hebben gezegd.

"Niemand in mijn klas hield de stof bij", zegt Joesef. "Dat was altijd een kwestie van stevig stampen vlak voor het examen." Én van spieken. "Ik werd aan het begin van het examen gesnapt", bekent Ahmed. "Toen moest ik het zonder spiekbriefje doen en heb ik maar opgeschreven hoe geweldig Kadafi was en meer van dat soort blabla." Het bleek genoeg voor een voldoende.

Joesef claimt door de opstand 'gered' te zijn. "Ik was 26 keer niet in de les geweest én ik was voor het examen gezakt. Ik had beroep aangetekend, maar zag het allemaal nogal somber in." Sinds de stad in handen van de opstandelingen is, heeft de docent van Joesef zich niet meer laten zien.

"Eerder een verzameling van aforismen dan een consistente politieke filosofie." Zo kwalificeert de Amerikaanse Libië-kenner Dirk Vandewalle het Groene Boekje van Moammar Kadafi. Het eerste deel, over politiek, verscheen in 1975, drie jaar later gevolgd door een tweede deel over de economie ('De Derde Universele Theorie'). In 1981 besloot Kadafi zijn drieluik met een verhandeling over de samenleving. Hierin hamert hij op het belang van familie- en stamverbanden en gaat hij uitvoerig in op de positie van vrouwen. Vrouwen en mannen zijn weliswaar gelijkwaardig, maar toch blijken er ook belangrijke verschillen. "Volgens gynaecologen menstrueren vrouwen ongeveer iedere maand, terwijl mannen dat niet doen en dus ook geen menstruatieklachten hebben."

Dit bracht Kadafi tot het inzicht dat vrouwen zich minder goed lenen voor zwaar fysiek werk, zoals dat volgens hem in de westerse industriële samenleving gebruikelijk is.

Vrouwen slechter in fysiek werk door menstruatie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden