Groen doen en toch belasting ontwijken

Chemieconcern DSM ziet belasting als integraal onderdeel van verantwoord ondernemen.Beeld ANP XTRA

Duurzaamheid is nog niet tot alle haarvaten van bedrijven doorgedrongen. Dus kunnen groen beleid en het ontwijken van belasting samengaan.

In een wereld van oprakende grondstoffen gebruiken we minder om jou meer te geven.' 'Om de planeet minder te belasten, vragen we meer van onszelf.' Twee slogans van bedrijven, de eerste van Nike, de tweede van Apple. De mooie woorden moeten de kopers van sportschoenen en mobiele telefoons voorspiegelen dat de bedrijven het goed voor hebben met de wereld. Tegelijk schitteren ze allebei in de Paradise Papers met inventieve belastingsconstructies. Ofwel: 'Onszelf minder belasten om de aandeelhouders meer te geven'.

Dat werpt de vraag op hoe een bedrijf aan de ene kant goede sier kan maken met duurzaamheid - en dat misschien ook oprecht meent - maar aan de andere kant zo min mogelijk wil afdragen aan de samenleving. In feite aan diezelfde consument, die al bellend op kekke schoenen ook wil dat de overheid voldoende geld heeft voor goed onderwijs en adequate zorg.

Gescheiden werelden

Een verklaring daarvoor is dat bij veel bedrijven de afdelingen 'duurzaamheid' en 'belastingen' nog volstrekt gescheiden werelden zijn, constateert Rudy Verstappen van de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO). "De belastingmanagers hebben vaak een beperkte opdracht: binnen de regels zo min mogelijk belasting afdragen en geen boetes oplopen. Zij opereren vaak vanuit een silo, geïsoleerd. Soms kennen ze de mensen die zich met duurzaamheid bezighouden zelfs niet of nauwelijks en omgekeerd."

Daar komt de laatste jaren wel verandering in, ziet Verstappen, vooral door de vele lekken uit belastinggegevens - de Luxleaks, Swissleaks, Panama Papers, Paradise Papers - die allerlei omstreden ontwijkroutes en ontduiking blootleggen. "Als je zegt verantwoord te ondernemen, wordt het ongeloofwaardig als je daar vaak in genoemd wordt. Steeds meer bedrijven vragen zich af of maatschappelijk verantwoord ondernemen te verenigen is met zo min mogelijk belasting afdragen, vooral in ontwikkelingslanden."

Dat meer bedrijven zich daarmee bezighouden ziet Verstappen in de Tax Transparency Index die de VBDO sinds 2013 jaarlijks uitbrengt. Die meet hoe open Nederlandse beursgenoteerde bedrijven zijn over hun belastingstrategie en wat die dan inhoudt. De openheid groeit jaar in jaar uit, en ook het bewustzijn. Zo blijkt uit de laatste meting, over 2016, dat 68 procent van de onderzochte bedrijven belastingbeleid als onderdeel van verantwoord ondernemen beschouwt. Het jaar daarvoor was dat 58 procent. Klinkt al best veel, maar, nuanceert Verstappen, "dat wil nog niet zeggen dat ze er allemaal al echt mee aan de slag zijn. Dat is wat ze zelf rapporteren."

Dat daar nog ruimte tussen zit blijkt uit een andere uitkomst: 37 procent meldt dat het belastingbeleid gebaseerd is op de geest van de wet en niet slechts op de letter. Beduidend meer dan de 20 procent van het jaar daarvoor, maar nog een duidelijke minderheid. Opereren in de geest van de wet - niet ieder gaatje opzoeken alleen omdat het kan - is juist één van de principes van verantwoord met belasting omgaan. Die principes zijn door de Oeso, de denktank van de rijke landen, opgesteld na de wereldwijde financiële crisis van 2009 en de vele belastingschandalen.

Richtlijn

Ook de EU heeft regels opgesteld. Een belangrijke is ook per land te rapporteren over de afdracht aan de plaatselijke schatkist. Zo is na te gaan of de betaalde belasting in verhouding is met de omzet en niet via bijvoorbeeld de Nederlandroute het laagste tarief opzoekt. Aan die richtlijn voldoet nog maar een kwart van de bedrijven, blijkt uit de index.

De aanvoerder van de lijst, chemiebedrijf DSM, is al wel zo ver. DSM beschouwt belasting als 'een integraal deel van verantwoord ondernemen', staat in een eigen notitie over het belastingbeleid. Het bedrijf ziet de afdracht als een 'bijdrage aan de samenleving'. Dat betekent: geen gebruik maken van vrijhavens om heffingen te ontwijken, verslag doen per land en de geest van de wet respecteren. Die benadering lijkt in strijd met de belangen van de aandeelhouders van DSM, maar toch is dat niet zo, zegt Karen Maas, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. "DSM heeft duurzaamheid geïntegreerd in de hele bedrijfsvoering. Daar is geen speld tussen te krijgen, dat is duidelijk voor de aandeelhouders en DSM is ervan overtuigd dat het bedrijf zo ook beter beschermd is tegen een vijandige overname."

Maas is directeur van het Impact Centre van de Erasmus Universiteit. Dat houdt zich bezig met het meten van de effecten van duurzaam bedrijfsgedrag op de samenleving. "Het onderwerp belastingen ligt nog maar sinds een jaar of drie echt op tafel", constateert ze. "De stelling 'we doen wettelijk niks verkeerd' wordt steeds minder geaccepteerd. Tegelijk verschuift verantwoord ondernemen van de mooie win-wins en de makkelijke maatregelen naar denken over impact: hoe kan ik echt verschil maken in de wereld? Met het afdragen van belastingen heeft een bedrijf impact op de samenleving. Ik kan me wel voorstellen dat je in bepaalde landen met dubieuze regimes liever geen geld achterlaat, maar je kunt het ook omdraaien. Belastingafdracht kan in landen een groter effect hebben dan een project bijvoorbeeld."

Die manier van denken staat nog in de kinderschoenen. "De hele gedachtegang dat je met je bedrijf veel meer kunt bereiken, begint nu pas te landen." Het is daarnaast zo, ziet Maas, dat het jaren duurt voordat een onderwerp, zoals verantwoord belasting afdragen, van 'praten over' is omgezet in beleid.

Wapens

Wat daarbij kan helpen is druk van aandeelhouders die verantwoord beleggen belangrijk vinden. Pensioenfondsen en vermogensbeheerders spreken bedrijven aan op allerhande zaken: kinderarbeid, mensenrechten, gezondheid, rechten van werknemers. Soms besluiten ze niet meer in ondernemingen te beleggen omdat die bijvoorbeeld wapens maken of tabak produceren.

"De belangenvereniging van pensioenfondsen Eumedion heeft belasting in 2016 als een van de thema's benoemd om vragen over te stellen op de aandeelhoudersvergaderingen", zegt Rudy Verstappen van de VBDO. "Dat is ook gebeurd. Beleggers hebben vooral gevraagd om meer informatie. Het is dan wel een van de vele zaken die op zo'n vergadering aan de orde komen."

Dat is ook de ervaring van pensioenfonds PGGM, vertelt Jelena Stamenkova van Rumpt, adviseur verantwoord beleggen bij het fonds voor de zorg en welzijnssector. "In gesprekken met bedrijven, die wij regelmatig hebben, is belasting één van een reeks onderwerpen. Bij de farmasector bijvoorbeeld hebben we het aangekaart. Maar wij gaan er niet apart voor om de tafel. Het is pas sinds kort, een jaar of drie, dat verantwoord belastingbeleid op de agenda staat. De eerste stap is dat er meer informatie beschikbaar komt wat bedrijven doen, transparantie. Dat gebeurt, maar dat is een langzame beweging. "

Bedrijven als Nike en Apple weren vanwege hun onverantwoorde vluchtroutes, is nog niet aan de orde. PGGM belegt daar slechts passief in, de aandelen in die ondernemingen maken deel uit van een mix.

Nike zelf ziet vooralsnog geen probleem. De Paradise Papers onthulden dat het bedrijf via Nederland miljarden aan belasting, die vooral in de Amerikaanse schatkist zou moeten belanden, ontwijkt. Tegenover het journalistencollectief ICIJ, waaronder deze krant, stelde het bedrijf slechts: 'Nike voldoet volledig aan de fiscale regelgeving en we zorgen ervoor dat onze belastingaangiften volledig afgestemd zijn op hoe we onze activiteiten, de investeringen die we doen en de banen die we creëren, organiseren'.

Net als PGGM denkt Verstappen dat een bedrijf als Nike niet gauw in ongenade van beleggers zal vallen. "Je ziet sowieso niet snel dat bedrijven worden uitgesloten, dan gaat het voornamelijk om wapens en tabak. Het nadeel van bedrijven uitsluiten van je beleggingen is dat je geen invloed meer kunt uitoefenen. En dat wil je juist wel, je wilt dat ze opener worden."

Vergeet Bermuda, ga naar Nederland. Nike deed het in 2014, blijkt uit de Paradise Papers. Om te profiteren van een unieke fiscale constructie, en de politieke onwil om die af te schaffen.

Lees hier meer over de Paradise Papers

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden