Grimmig kwartetspel over lust en macht maakt grote indruk

Holland Festival

’Quartett’ van Heiner Müller. Stadsschouwburg Amsterdam, vandaag om 15 (extra voorstelling) en 20.15 uur. Duits, Nederlands boventiteld.

’De tijd: salon voor de Franse Revolutie/bunker na de Derde Wereldoorlog’. Deze aanwijzing zette de Oost-Duitse schrijver Heiner Müller in 1980 boven wat een van zijn bekendste toneelstukken is geworden: ’Quartett’.

Het tekent de politieke dimensie waarin de schrijver zijn compacte samenvatting van ’Les liaisons dangereuses’ plaatste. De brievenroman die de Fransman Choderlos de Laclos twee eeuwen daarvoor anoniem publiceerde en die zogenaamd een veroordeling was van de moraal onder de Franse adel ten tijde van het Ancien Regime, wordt door Müller genadeloos omgevormd tot een karakteristiek van de mens.

Het is het eeuwige verhaal van een lustmachine, gedreven door het verlangen naar macht over elkaars lichaam – bij man en vrouw – wat onherroepelijk leidt tot verlies van identiteit en uiteindelijk tot de dood. Hoewel Müller zelf altijd de komische aspecten van ’Quartett’ heeft benadrukt, zijn die momenten slechts eventjes licht aangeslagen toetsen in een grimmig spel dat de twee personages, de markiezin van Meurteuil en de graaf van Valmont, vroeger minnaars van elkaar, nu met elkaar spelen.

In deze voorstelling, die een jaar geleden in première ging bij de Salzburger Festspiele, worden zij vertolkt door de Duitse film- en toneelactrice Barbara Sukowa, tevens sopraan, en de Nederlandse acteur Jeroen Willems. Twee gelauwerde acteurs die hier onder regie van Barbara Frey een gedenkwaardige vertolking geven, ook wel geperst in het keurslijf van Duitse punctualiteit en grondigheid. ’Quartett’ is de afgelopen bijna dertig jaar in veel verschillende voorstellingen te zien geweest op het Nederlandse repertoire, maar deze versie schrijft daarin duidelijk haar eigen geschiedenis.

De twee andere personen in het kwartet zijn de kuis gehuwde Madame de Tourvel en het nichtje van de markiezin, de reine maagd Volanges. De handeling wordt hier complex, doordat de markiezin en de graaf wisselen van geslacht. Hun spel krijgt een soms ondraaglijke perversiteit, soms wat gerelativeerd zoals in de scène waarin Willems als Tourvel zich geheel ontbloot en zijn naakte en zeer mannelijke lichaam door Sukowa als Valmont met kussen laat overdekken.

Het discours blijft glashelder: de mens is een lustmachine die als een haas in het lamplicht zijn ondergang bewerkstelligt. De onverbloemd pornografische taal krijgt daardoor ook kolderieke accenten. Overigens is Müllers taal vaak onverwacht poëtisch.

De scenografie is een wel veertig meter lange, op het toneel gebouwde, met wit licht van binnenuit verlichte catwalk waar de acteurs overheen of langs bewegen. De toeschouwers zitten aan weerszijden, hoewel vanwege de grote belangstelling een aantal van hen een plaats kreeg op het eerste balkon.

De leidende gedachte bij ontwerpster Bettina Meyer zal wellicht geweest zijn afstand te scheppen tussen de twee ex-geliefden die elkaar zo dichtbij komen, en een wankele basis aan hun acteren te geven. Ik vond het een gezocht en niet overtuigend ontwerp. De plaats van handeling is bij Müller het boudoir van Meurteuil, respectievelijk de bunker na de atoombom. Het bedreigende en uitzichtloze van die enge ruimten ging hier verloren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden