Griezels met functie

Geesten, spoken en vampiers zijn in de nuchtere Nederlandse literatuur slechts sporadisch te vinden. Boeken uit de jaren tachtig en negentig waarin dit wel zo is, blijken vaak een reactie op het vooruitgangsgeloof van de jaren zeventig.

Het griezelverhaal is populairder dan ooit. Vooral de vampierverhalen - van de 'Twilight Saga' tot aan 'Dagboek van een vampierwatje' - zijn ook hier niet aan te slepen. De meeste van die verhalen komen uit Amerika of Engeland, waar het genre van de 'gothic novel' al sinds de negentiende eeuw stevig geworteld is, met internationaal vermaarde klassiekers als 'Dracula', 'The strange case of Dr Jekyll and Mr Hyde' en 'Wuthering Heights'.

In de nuchterder Nederlandse literatuur zijn geesten, spoken en vampiers veel moeilijker te vinden. Neerlandica en cultuurwetenschapster Agnes Andeweg, docente aan de Universiteit Maastricht, ging er toch naar op zoek. In haar in deze zomer verschenen literatuurstudie 'Griezelig gewoon. Gotieke verschijningen in Nederlandse romans, 1980-1995' analyseert ze romans van onder meer Vonne van der Meer (Spookliefde), Gerard Reve (De vierde man) en Thomas Rosenboom (Vriend van verdienste) waarin het 'gotieke' wél haar opwachting maakt: een geheim kamertje op zolder, een spookverschijning in de bibliotheek, corrupte monniken op een eiland, een metamorfose tot vampier.

Haar interpretaties van deze moderne Nederlandse romans leveren verassende inzichten op. Zoals de opleving van de 'gothic novel' begin negentiende eeuw een reactie was op de Verlichting, zo vindt Andeweg in de romans uit de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw een ambivalente reactie op het vooruitgangsgeloof en gelijkheidsideaal van de jaren zestig en zeventig.

Het spook van de oudere homoseksueel in Frans Kellendonks 'Letter en Geest' getuigt van de aarzeling om nu in het openbaar die homoseksuele identiteit te moeten claimen en uitdragen. In 'Het perpetuum mobile van de liefde' van Renate Dorrestein krijgt de vrouwenbeweging vampiristische trekjes. In 'De vierde man' van Gerard Reve blijkt de heteroman zo onzeker over hoe een moderne man zich in bed hoort te gedragen, dat hij zijn sekspartner als een bloeddorstige femme fatale gaat zien.

In een café in Utrecht licht de onderzoekster haar uitgangspunten en inzichten toe.

Even ter inleiding: wat was er nou ook alweer zo griezelig aan de Goten?
"Je leest het al in 'Asterix en Obelix': de Goten staan bekend als de vernietigers van de Romeinse beschaving. Dat bezorgde ze sinds de Renaissance een slechte naam: alles wat men slecht vond aan de Middeleeuwen werd op hen geprojecteerd. Grillige Middeleeuwse kathedralen werden gotisch genoemd. Het was een scheldwoord toen. Gotisch stond voor het verleden, voor bijgelovig, barbaars en achterhaald. Aan het einde van de achttiende eeuw, met de opkomst van de Romantiek, veranderde dat weer. Goethe die door Frankrijk reisde vindt dan de tierlantijnen van die kathedralen ineens weer mooi. Maar het begrip gotiek is een heel mobiel begrip dat door de eeuwen heen steeds een andere betekenis krijgt, ook binnen de literatuurwetenschap. Zo zagen de negentiende eeuwers 'Frankenstein' niet als een 'gothic novel'; Frankenstein speelt zich niet af in de Middeleeuwen. Maar nu wordt 'Frankenstein' als een klassieker binnen het genre beschouwd."

Enig idee waarom het griezelverhaal vooral in Engeland is geworteld, en niet in Nederland?
"Het is niet alleen Engels, ook in Frankrijk en Duitsland zijn er in de negentiende eeuw veel griezelverhalen verschenen. En in Nederland las men juist veel vertalingen van griezelromans uit het Frans en Duits. Maar inderdaad in de negentiende eeuw is veertig procent van de Engelse fictie 'gothic', dus dat is heel veel. Dat het in Nederland minder is heeft ook met de miniboekenmarkt te maken. En met de organisatie van het literaire leven. Nederlandse literatuur werd in die tijd binnen literaire genootschappen ontwikkeld die moesten stichten en verheffen. Daar passen geesten en vampiers niet tussen."

Kan je zeggen dat de door u geanalyseerde moderne romans conservatiever zijn dan je zou verwachten?
"Conservatief is niet het juiste woord, deze schrijvers hebben geen politieke agenda. Maar inderdaad, over het algemeen wordt bijvoorbeeld aan schrijvers als Reve en Wolkers juist een revolutionair élan toegeschreven, alsof de seksuele revolutie bij hen begonnen is. Deze romans tonen echter de ambivalenties; ze laten zien hoe het individu omgaat met de nieuwe mogelijkheden in de werkelijkheid. Hoe de homoseksueel terugdeinst voor de openbaarheid (in 'Letter en Geest' van Frans Kellendonk) en hoe de moderne vrouw aarzelt voor de overgave (in 'Spookliefde' van Vonne van der Meer).

"Belangrijker is dat deze romans in de jaren tachtig en negentig al laten zien hoe het vooruitgangsgeloof dat in de jaren zeventig zo domineerde, tekort schoot. Er is geen vanzelfsprekende, rechtlijnige vooruitgang, niet in welvaart, en niet in seksuele emancipatie.

"In de jaren zeventig dacht niemand dat het geloof weer terug zou kunnen keren in de samenleving. Of dat er rondom de 'coming out' van homoseksuelen problemen zouden blijven bestaan. Voor mij ligt daarin de functie van het gotieke: die verschijningen brengen ideeën die achterhaald lijken weer terug onder onze aandacht."

Heeft U een verklaring voor de huidige hoge vlucht in populariteit van vampierverhalen?
"Dat wordt al sinds 1800 in het algemeen aan de secularisatie geweten, maar die moderne vampier heeft wel weer een andere gedaante gekregen. In de Twilight Sage-serie lijkt hij uitgegroeid tot de ideale mens. Hij wordt in religieuze termen geschetst: vegetarisch, geweldloos. Hij is steeds meer de buitenstaander met wie we ons willen identificeren, in plaats van de angstaanjagende ander."

Heeft u met uw studie iets willen toevoegen aan de door Thomas Vaessens geïnitieerde discussie rondom het engagement in de Nederlandse literatuur?
"Die discussie over literatuur en engagement beperkt zich al snel tot expliciete betrokkenheid van schrijvers: alsof die meer ingezonden brieven zouden moeten schrijven, of romans over de moord op Fortuyn. De romans die ik analyseer zijn geschreven in de tijd dat er geen sprake zou zijn van engagement. Ik heb willen laten zien dat dat een te snelle conclusie is. Deze romans laten met literaire middelen (via het gotieke) zien hoe snelle maatschappelijke veranderingen doorwerken in iemands leven: dat is waar literatuur goed in is."

Agnes Andeweg Griezelig gewoon. Gotieke verschijningen in Nederlandse romans, 1980-1995, Amsterdam University Press 2011, ISBN 9789089643087

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden