Griezelkabinet van een hoonlachende pessimist

John Gray: De ziel van de marionet. Een zoektocht naar de vrijheid van de mens. Ambo/Anthos; 175 blz euro 18,99.

****

De auteur

Politiek filosoof John Gray (1948) is emeritus hoogleraar Europees Denken aan de London School of Economics and Political Science. In 2014 werd de Brit geselecteerd als één van de G8 van de Filosofie, een initiatief van Filosofie Magazine, Hivos en Omroep Human. Eerder verschenen van Gray onder andere 'Strohonden' (2007) en 'Het onsterfelijkheidscomité' (2011) in Nederland.

Stelling van dit boek

In Heinrich von Kleists essay 'Over het marionettentheater' (1810) bewondert een choreograaf de dansende poppen van een kermisklant. Hij is ontroerd. Omdat de poppen geen zelfbewustzijn hebben, bewegen ze met een moeiteloze, ongekunstelde gratie. Volgens John Gray is dat anders bij de mens, de Übermarionet die door een reeks evolutionaire toevalligheden wel met zelfbewustzijn geslagen is. De gevolgen hiervan zijn niet te overzien, betoogt hij. Mensen wanen zich ten onrechte heer en meester van de wereld, en rechtvaardigen hun massamoorden met beschavingssprookjes. Misschien krijgen futurologen gelijk, en breekt ooit het Antropoceen aan, een geologisch tijdvak waarin de mens de aarde in al zijn aspecten kan vormen - maar dat tijdvak, voorspelt Gray, zal genadig kort zijn. Net als de Azteekse hogepriesters die hij beschrijft, tuurt Gray in een spiegel om de toekomst te voorspellen, en ontwaart hij enkel donderwolken. Hoe zit het dan met de beloofde zoektocht naar vrijheid? Die heeft in ieder geval niets van doen met geloof in de maakbare mens. Het goede leven begint zodra mensen aanvaarden dat ze in de materiële wereld opgesloten zitten, en dat ze nooit voldoende kennis zullen hebben om hun lot te bestemmen.

Mooiste passage

Volgens Gray denken moderne rationalisten nog altijd langs religieuze lijnen, maar gooien ze wel alle waardevolle inzichten van religie overboord. Ze 'verwerpen het idee van het kwaad maar zijn er tegelijkertijd door geobsedeerd. Doordat ze zichzelf zien als stoottroepen in een strijd tegen de duisternis, komt het niet bij hen op zich af te vragen waarom de mensheid zo dol op het donker is. Ze hebben hetzelfde probleem met het kwaad als religie. Het verschil is dat religieuze gelovigen weten dat ze voor een onoplosbare moeilijkheid staan, maar seculiere gelovigen niet.'

Reden om dit boek niet te lezen

Ook zo opgelucht na het zien van een statistiek die aantoont dat het aantal gewelddadige conflicten op aarde daalt? Stink er niet in, waarschuwt John Gray. Er vallen weliswaar minder doden op het slagveld, maar door een nieuwe, uitputtende manier van oorlog voeren zoals we die zien in Syrië en Irak, is het leed onder burgers enkel toegenomen. Gegoochel met cijfers verandert daar niets aan.

Zeggen dat de schrijver naar pessimisme neigt, is een understatement van formaat. Grays hoonlach dreunt als een bastoon op de achtergrond van het boek mee: de mens is lelijk en nietig, zijn vrijheid berust op drogbeelden, de moraal van humanisten is levensgevaarlijke kletskoek.

Tegen al die verdoemenis valt natuurlijk wel wat in te brengen. Om op de statistieken terug te komen: Gray maakt zijn bevindingen over hedendaagse oorlogen zelf niet hard met cijfers, die heeft hij immers als bewijsvoering in diskrediet gebracht. Vaststellen dat cijfers manipuleerbaar zijn is één ding, maar om ze uit scepsis achterwege te laten lijkt niet helemaal zuiver. Het heeft misschien wel trekjes van complotdenken, en daar schrijft Gray zo verhelderend over in eerdere passages.

Reden om dit boek wel te lezen

Goed, af en toe maait de schrijver wild om zich heen, maar dat is geen reden om 'De ziel van de marionet' over te slaan. Het boek is als een griezelkabinet voor de geest, waar je huiverend voor terugdeinst. Eenmaal op afstand word je tot nadenken geprikkeld. En dat effect ontbreekt bij boeken die alleen maar naar de instemming van de lezer lijken te hengelen. Er zit bovendien geen onsje vet aan het boek: Gray zegt in 175 pagina's meer dan menig collega in een dikke pil.

Met 'De ziel van de marionet' klaagt John Gray opnieuw maakbaarheidsdenkers van alle gezindten aan. Zijn favoriete doelwit is Google-futuroloog Ray Kurzweil, wiens toekomstvisioenen over singulariteit - een era waarin computers intelligenter zijn dan mensen - breed aanvaard zijn. In Grays ogen is Kurzweil een verdwaasde mysticus. Gray wijst wetenschappelijk materialisten graag op hun dwaalwegen, en claimt de grote waarom-vragen zelfverzekerd voor zijn eigen vakgebied: de filosofie.

Trouw tipt filosofie

1. Mijn ego en ik Sabine Wassenberg

2. De ziel van de marionet John Gray

3. Wat betekent het allemaal? Thomas Nagel

4. Filosoferen is makkelijker als je denkt Coen Simon

5. Kleine filosofie van het wonder Hent de Vries

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden