Griend, een wandelende zandbak

reportage | Het gaat niet goed met Griend, de begroeide Waddenzandplaat tussen Terschelling en het vasteland. De zee knaagt aan dit vogelparadijsje. Natuurmonumenten heeft een plan.

De dieptemeter van de Phoca, het 40 jaar oude, voormalige patrouillebootje van schipper Harm Visser, laat zien dat we de ondiepe zandplaat van Griend naderen. Het is afgaand tij, de vaargeul geeft aanvankelijk nog 3, 4, 5 meter aan. Als de goudgele reep land aan de horizon dichterbij komt, lopen de waterdiepten hard terug: 3 meter, 2 meter, 1 meter en dan schuift de bodem van de Phoca over het zand. De resterende 200 meter leggen we met een rubberbootje af, het laatste stukje waden we door kniediep Waddenwater.

Griend blinkt onder een pril voorjaarszonnetje. We lopen op een strand zonder voetafdrukken. Want Griend is voor mensen verboden terrein. In het natte zand zien we alleen de contouren van vogelpootjes. En aangespoeld wrakhout, een viskrat, wat scheepsafval. Verderop vliegen zwermen vogels op, verstoord door de indringers in hun waadpakken.

Zo vaak met de veerboot uit Harlingen naar Terschelling en Vlieland gevaren - en terug - maar in het voorbijgaan nooit gezien, dit prachtige stukje niemandsland. Niet goed opgelet. Want eigenlijk kan het niet missen: een vogelwachtershuisje met een dak vol zonnepanelen torent robuust uit boven de kale vlakte van Griend. Dat huisje en een scheepsbaken op een houten stelling zijn de enige bouwwerken op de begroeide zandplaat. Harm Visser zal ons een paar uur later weer oppikken.

Griend ligt precies tussen Terschelling en het vasteland, althans nu nog: het is een 'wandelend eiland' - als de natuur z'n gang kan gaan, groeit wat de zee er aan de westkant vanaf vreet, aan de zuidoostelijke kant weer aan.

Alleen, dat natuurlijke proces hapert de laatste eeuw een beetje. Hoe dat komt, blijft gissen. Maar feit is dat sinds de aanleg van de Afsluitdijk tussen 1927 en 1932 de dynamiek van stromingen en stuwingen in de Waddenzee is veranderd. Het verschil tussen eb en vloed is sinds de aanleg met een halve meter toegenomen.

Geen nulmeting

"We weten niet precies wat het effect is geweest van de Afsluitdijk", zegt Erik Jansen, boswachter van Natuurmonumenten en kenner van Griend. "Want er is helaas voorafgaand aan de aanleg nooit een nulmeting gedaan. Maar we weten wel dat de Afsluitdijk grote veranderingen heeft teweeggebracht."

Op het strand van Griend wijst Willem Miedema, projectleider van Natuurmonumenten, naar een donkere richel van 20 centimeter hoog, vlakbij de zandrand waar het helmgras begint. De zee heeft hier de zanderige toplaag weggeslagen en de bodem blootgelegd. Het is de onderliggende kleilaag, gevormd van slik uit de kwelder. De zee knaagt onophoudelijk aan deze fundering van de zandplaat. Ieder jaar verdwijnen er meters Griend, gemiddeld zeven per jaar. Door herfst- en winterstormen van 2013 en 2014 raakte Griend vijftig meter kwijt. In 2015 verdween er 32 meter. Dat is veel voor een eilandje van krap 50 hectare.

Dan kun je twee dingen doen: de natuur z'n gang laten gaan of toch een handje helpen, zoals in de afgelopen 100 jaar al vaker is geprobeerd. Natuurmonumenten gaat opnieuw ingrijpen. Er wordt een zandmassa van ruwweg 18 hectare gestort voor de zandplaat. Dat wordt een soort vooroever, die de groene zandplaat de komende decennia weerbaar moet maken tegen storm en stromingen. Dit najaar wordt aan de westkant van de zandplaat de zandrug opgespoten met materiaal dat elders in de Waddenzee wordt opgezogen. Op de zandplaat zelf zal de begroeiing deels worden afgeplagd om de nestcondities voor de grote stern te verbeteren. Die broedt graag op kaal zand.

Er is natuurlijk ook overwogen om helemaal niets te doen, vertelt Miedema. "We hebben daar heel lang over gesproken. De ingreep die we nu doen, is mogelijkerwijs het begin van de fase waarin we kunnen zeggen, we moeten dit loslaten. Maar daar is het nu te vroeg voor. We weten dat als we niets doen, we op enig moment de grote waarde van dit gebied zullen verliezen. We zitten op een kantelpunt, het eiland begint weer kleiner te worden. Dit is een heel belangrijke hoogwatervluchtplaats voor trek- en broedvogels, de vegetatie op Griend is bijzonder. We hebben van deskundigen begrepen dat als we niets doen de kans groot is dat Griend helemaal zal verdwijnen. Door de vooroever aan te leggen, willen we juist de dynamiek van het wandelende eiland herstellen."

Vrij spel

In 1988 is een eerdere poging gedaan om het eilandje met een zandrug te beschermen. Er werd een zandhaak om het westelijk deel van de zandplaat gelegd. Het was de derde ingreep. Sinds de jaren vijftig is getracht de afkalving een halt toe te roepen, maar altijd met matig succes. Ook de bult van 1988 is inmiddels verdwenen, opgeslokt door de zee. Het zand is weggevoerd naar zandplaten áchter Griend.

"We kunnen het ons niet veroorloven dit vogeleiland kwijt te raken", zegt Sanne van Gemerden van Natuurmonumenten op het strand van Griend. "Dit is een Natura 2000-gebied met grote ecologische waarde. De Waddenzee is werelderfgoed. We grijpen liever niet in, het is één van de weinige gebieden in Nederland waar de natuur vrij spel heeft. Maar we weten ook dat als Griend verdwijnt, er geen nieuw Griend zal komen."

Tienduizenden vogels

Griend is het domein van vogels. Het eilandje is een groot deel van het jaar onbewoond. Alleen in het broedseizoen, pakweg van april tot eind juli, wonen er twee vogelwachters op het eiland. Om te tellen: kanoeten, drieteenstrandlopers, rosse grutto's, scholeksters, eidereenden, sterns, graspiepers, tureluurs en - sinds enkele jaren - ook lepelaars. Zo'n 25 verschillende soorten tellen ze jaarlijks. Tienduizenden vogels gebruiken de zandplaat om te broeden. Jaarlijks worden er rond de 25.000 paar kokmeeuwen geteld.

Griend sinds 1860. De oude contouren van de zandplaat tonen hoe het eilandje door de jaren heen is veranderd onder invloed van de zee. Griend is in 150 jaar ook al een eindje opgeschoven in zuidoostelijke richting. In de jaren zeventig van de vorige eeuw was het een heel stuk kleiner.

Altijd gekwakkel met de stern

Vooral voor de grote stern is Griend een belangrijke broedplaats. Ieder jaar worden zo'n 2000 paar grote sterns op de zandplaat geteld. Op Griend broedt vanouds de grootste kolonie van West-Europa.

De laatste jaren loopt het aantal sterns wel wat terug. Volgens boswachter Erik Jansen van Natuurmonumenten kan dit te maken hebben met het matige succes dat kokmeeuwen hebben om jongen op Griend groot te brengen. Grote sterns broeden graag vlakbij kokmeeuwen, omdat die hun nesten beschermen tegen aanvallen van roofvogels en grotere meeuwen, zoals de zilvermeeuw. Waarom de kokmeeuwen het minder goed doen, is onduidelijk.

De sterns zijn ooit eerder vrijwel verdwenen geweest uit het Waddengebied. In het begin van de twintigste eeuw was het een tijdlang mode om op hoedjes opgezette sterns te zetten. De sterns op Griend werden massaal gestroopt. Door een modegril werd de bijzondere zeevogel bijna uitgeroeid.

In 1916 kocht Natuurmonumenten voor duizend gulden het recht op het maaien van gras op Griend en dat luidde een lange periode van bescherming in. Er kwam een verbod op de jacht en het eierenrapen. Er werden vogelwachten gestationeerd. In 1920 kreeg Natuurmonumenten het gebied in erfpacht en konden strengere maatregelen worden genomen: betreders van het gebied konden toen ook worden beboet.

In de jaren zestig van de vorige eeuw liep het aantal broedparen van stern spectaculair terug - in korte tijd van 20.000 naar 800 - door waterverontreiniging uit het Rotterdamse Botlek-gebied. De vervuiling bereikte via de Noordzee het Waddengebied.

In de vroege Middeleeuwen was Griend anderhalf keer zo groot als het huidige Texel. Er was een bewoonde nederzetting met een ommuurde kloosterschool.

Bij de Elisabethvloed in 1421, een zware noordwesterstorm die gepaard ging met een hoge stormvloed, is Griend bijna helemaal weggeslagen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden