Griekenland en de kerk zijn één

Dimitros Nikou, aartspriester van de orthodoxe kathedraal in Athene en hoogleraar liturgie, is nauwelijks verbaasd dat opinieonderzoeken uitwijzen dat 84 procent van de Griekse jongeren godsdienst uitermate belangrijk vindt in zijn leven. Nikou, een rijzige man met ruige baard, zegt: ,,Het geloof is voor ons, Grieken, een levensnoodzaak. Het zit verweven met het leven van alledag. Daar gaat een lange historie achter schuil.''

Hij legt uit: ,,In de vier eeuwen dat we onder het Turkse juk zaten, vanaf de val van Constantinopel (1453) tot het uitbreken van de onafhankelijkheidsoorlog in 1821, was het de orthodoxe kerk die de vlam van het nationale bewustzijn brandende hield. Toen de opstand tegen de Turken losbarstte speelde ze opnieuw een hoofdrol.''

,,Een en ander leidde tot een hechte, bijna mystieke band tussen orthodoxe kerk en Griekse bevolking. Die bestaat, weliswaar in wat afgezwakte vorm, nog steeds. Bijna 98 procent van alle Grieken noemt zich orthodox. En die situatie zal niet snel veranderen. Al vraag ik me bij de opleving onder jongeren wel af hoe diep dat gaat.''

De orthodoxe kerk speelt op die ontwikkeling in met moderne vormen van jeugd- en jongerenpastoraat en het opzetten van kinderdagverblijven. Ook de ouderen worden niet vergeten. Kerkelijke bejaardentehuizen en het verstrekken van gratis maaltijden getuigen daarvan.

De progressieve theoloog Savvas Agouridis signaleert eveneens dat de secularisatie in Griekenland nog niet haar intrede heeft gedaan. ,,Misschien gebeurt dat wel nooit. Voor de doorsnee orthodoxe Griek is het ondenkbaar om de kerk niet te betrekken bij rites de passage als geboorte, huwelijk en overlijden. Wat niet wil zeggen dat hij haar directieven gehoorzaamt.''

,,Zo geeft slechts twee procent van de gelovigen gehoor aan de oproep van de kerk elke zondag naar de mis te gaan. En al heeft de orthodoxe synode seks voor het huwelijk tot doodzonde verklaard, ik heb niet de indruk dat jongeren daar wakker van liggen. Ook de 'fokpremie' die de kerk aan ouderparen ter beschikking stelt om het lage Griekse geboortepeil op te krikken blijkt niet echt te werken. Om nog maar te zwijgen over het recente gekrakeel tussen kerk en staat over het al dan niet vermelden van iemands religie op de identiteitskaarten. In deze, door de kerk als halszaak beschouwde kwestie bleek slechts een minderheid van de gelovigen haar te steunen.''

Emeritushoogleraar Agouridis is nieuwtestamenticus. Zijn hoge leeftijd (80) ten spijt staat hij bekend als een van de meest liberale en onafhankelijke geesten binnen de Griekse orthodoxie. Een nuchtere man, met groot gezag en een vlijmscherp analytisch vermogen. In zijn appartement, hartje Athene, legt hij de feilen van de kerk, waarvan hij ondanks alles houdt, genadeloos bloot. ,,De top bestaat bijna alleen uit stupide, rechtse creaturen. Van hen gaat geen enkele inspiratie uit. Dat kan hetgeen ik eerder over de band tussen volk en kerk heb gezegd op de langere termijn ontkrachten. Nu al klagen veel Griekse jongeren dat ze de kerk in denken en doen star en ouderwets vinden. Dat zou haar op den duur wel eens de das kunnen omdoen.''

Agouridis, die over een breed kerkelijk netwerk beschikt, vertelt: ,,Na de val van de militaire dictatuur in 1974 herstelde premier Karamanlis, leider van de conservatieve partij Nea Demokratia, de democratische rechtsorde. Het enige instituut dat op de oude, byzantijnse voet verder ging was de orthodoxe kerk. Eerst onder aartsbisschop Serafim, een man die ten tijde van het kolonelsregime (1967-1974) -hij was toen nog gewoon bisschop- samenwerkte met de beruchte geheime dienst. En sinds 1998 onder Christódoulos, tijdens diezelfde dictatuur naaste medewerker van aartsbisschop Hiëronymos, een grote vriend van de rechtse kolonels.''

,,Het maakt Christódoulos er bij het grote publiek niet minder populair om. Dit komt doordat hij vlot overkomt, redelijk toegankelijk is, jongeren naar de mond praat en digitaal van wanten weet. Zo wekt ie de indruk open te staan voor vernieuwingen, maar in werkelijkheid is de man bijna fascistoïde. Dat blijkt wel uit zijn tirades tegen joden, moslims en andere religieuze minderheden. Hij vindt dat deze het Griekse (lees: orthodoxe) karakter van ons land aantasten. En niemand die hem de mond snoert. Met het om zeep helpen van de lekeninvloed in de kerk is tevens de liberale oppositie monddood gemaakt.''

De regering, constateert Agouridis, grijpt al helemaal niet in, uit angst voor stemmenverlies. ,,Kerkelijke steun of juist het ontbreken ervan kan bij verkiezingen net de doorslag geven. En dus pakt men de orthodoxe kerk niet aan.'' De theoloog geeft een voorbeeld: ,,Toen Costis Simitis als premier aantrad riep hij een eind te willen maken aan de sterke vervlechting tussen kerk en staat. Na klerikale protesten verdween het plan schielijk in de ijskast en is er nooit meer uitgekomen.''

Zo'n opstelling, waarschuwt de bejaarde theoloog, is op den duur funest. ,,Onze natie kan niet echt democratisch worden als de grootste kerk in het land bijna ongeremd haar gang kan gaan. Zolang alle orthodoxe priesters betaalde ambtenaren zijn en iedere bisschop na de wijding zijn zetel pas mag innemen als de Griekse president de benoeming heeft goedgekeurd, wordt elke reactionaire, discriminatoire uitspraak of daad van de kerk ook de wereldlijke overheid aangerekend.''

Michael Stathopoulos is minister van justitie in de regering-Simitis. Hij ontkent dat de Griekse overheid de orthodoxe kerk voortdurend de hand boven het hoofd houdt. ,,Dat was vroeger het geval, nu niet meer. Wat dat betreft zijn we een seculiere staat geworden. In het verleden was de kerk gewend dat alle maatregelen die haar niet zinden werden teruggedraaid. Ze had gedacht dat dit met de kwestie van de identiteitskaarten ook zou gebeuren. Maar wij hebben onze poot stijf gehouden. De kerk dient zich uitsluitend met liturgische en spirituele zaken bezig te houden. Politiek moet ze aan kabinet en kamer overlaten.''

Stathopoulos duidt hiermee op het feit dat de orthodoxe kerk, met haar aartsbisschop voorop, zichzelf ziet als de pedagoog van de natie. Bijgevolg acht ze het haar heilige plicht over alle etische en sociale zaken die haar voor de voeten komen, uitspraken te doen.

Voordat hij minister werd was Stathopoulos hoogleraar rechtswetenschappen aan de universiteit van Athene en een bekend strijder voor mensenrechten. In die tijd maakte hij er geen geheim van voorstander te zijn van een totale scheiding tussen kerk en staat. Reden waarom de orthodoxe kerk, die feitelijk een voorrechtspositie bekleed, zich fel tegen zijn benoeming verzette. Nu is hij voorzichtiger.

Artikel 3 van de Griekse grondwet noemt het orthodoxe geloof de 'dominante godsdienst' van de staat. De minister wijst er op dat ze daarmee geen staatsgodsdienst is. ,,Het artikel legt alleen het waarneembare feit vast dat de grote meerderheid van onze bevolking zich tot de orthodoxie bekent.''

De kerk kijkt daar anders tegenaan. Zij ziet zichzelf wel degelijk als staatskerk en eist op grond daarvan allerlei privileges en voorrangsposities. Stathopoulos vindt dat de regering hier op termijn een eind aan dient te maken.

,,Bij alle officiële gelegenheden, zoals de opening van het parlementaire jaar, gaat de aartsbisschop als vanzelfsprekend voor in gebed. Het is de vraag of dat echt zo vanzelf spreekt. Er zijn immers parlementariërs met een ander of zelfs geen geloof, maar hun mening wordt nooit gevraagd. Dat is een indirecte vorm van discriminatie.''

De minister vindt het ook hoog tijd om de eed op de bijbel niet langer verplicht te stellen tijdens rechtszaken en bij het inzweren van de president, de leden van de regering en het parlement. ,,Want we zijn inmiddels een multireligieus land geworden.''

Geconfronteerd met het bizarre feit dat de Griekse Raad van State nog maar zeven jaar geleden decreteerde dat alleen orthodoxen brandweerman (of -vrouw) mogen worden -'om redenen van veiligheid'- zegt Stahopoulos dat dit indruist tegen de constitutie. Daarom moet volgens hem ook een uit 1938 daterende wet op de schop. Die stelt dat andere kerken voor de bouw van een gebedshuis niet alleen de toestemming nodig hebben van de plaatselijke overheid, maar ook van de lokale orthodoxe bisschop. ,,Dat is je reinste discriminatie.''

Wanneer mogen de Grieken al die veranderingen verwachten? De minister kijkt zuinig: ,,Dit soort ingrepen kost tijd.'' Gaat de oude Savvas Agouridis toch weer gelijk krijgen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden