God in Nederland

Grenzen tussen religie, spiritualiteit en zingeving vervagen

Beeld thinkstock

Kerklidmaatschap en kerkbezoek zijn niet langer goede maatstaven om het christelijk geloof in Nederland in beeld te brengen. Grenzen tussen religie, spiritualiteit en zingeving zijn vervaagd: buiten de kerkmuren zijn er evenveel mensen die zich religieus of spiritueel noemen als daarbuiten, meldt de vijfde editie van het 'God in Nederland'.

Mensen laten zich volgens het onderzoek - dat sinds 1966 elke tien jaar is uitgevoerd - vaker voeden door meer dan één religieuze traditie. Bijvoorbeeld door lid te zijn van twee religieuze gemeenschappen, of door als christen aan yoga te doen en in reïncarnatie te geloven.

Religieuze kleurplaat
Je geloof moet je zelf bijeen zoeken, zeggen de onderzoekers, en daarbij kun je putten uit allerlei tradities en ideeën. Geloof wordt steeds minder in een hechte en gedeelde vorm beleefd. Veel mensen blijken buiten de lijntjes van hun oorspronkelijke religie te kleuren, zeggen de onderzoekers. 'Ze maken hun eigen religieuze kleurplaat.'

Dat gebeurt in een omgeving die postchristelijk is geworden, stelt het onderzoek. Het christendom vormt in Nederland geen overkoepelend verhaal meer waar een meerderheid van de Nederlanders zich naar richt en door laat motiveren. Die beweging is al langer aan de gang, en een tijdlang ging de afkalving van het christendom in Nederland gepaard met een groei van de groep mensen die zich als spiritueel beschouwt.

Maar die groei is gestopt. Sterker nog: de groep mensen die zich spiritueel noemt, is geslonken. Een derde van de Nederlanders beschouwt zich nu als spiritueel. Tien jaar terug gold dat nog voor vier op de tien Nederlanders. Minder mensen noemen zich gelovig, en minder mensen noemen zich spiritueel.

Verbonden voelen
De onderzoekers zien een verschuiving van verticale naar horizontale transcendentie: het geloof in God of een hogere macht en een leven na de dood is sterk afgenomen, in plaats daarvan hechten veel mensen meer aan een bewust en verantwoordelijk leven in het hier en nu, aan je verbonden voelen met elkaar, de natuur of de kosmos.

Een overgrote meerderheid van de Nederlanders (82%) komt nooit of zelden meer in een kerk en 14% gelooft in een persoonlijke God. In beide gevallen zijn die aantallen verder gedaald sinds het vorige onderzoek (toen nog 72 en 24%). Het aantal mensen dat zich als actief lid van een kerkgenootschap beschouwt neemt verder af, en zal dat naar verwachting ook blijven doen. Een verdere daling van christelijke kerkleden van de huidige 25% van de bevolking tot maximaal 20% in de toekomst acht het rapport 'zeer waarschijnlijk'.

Kleine protestantse kerken
Het lijkt erop dat het aandeel van de kleinere protestantse kerkgenootschappen in die groep kerkleden gaat toenemen. De kleine protestantse kerken vormen op veel punten in het onderzoek een uitzondering. Tot die groep horen de orthodox-gereformeerde en bevindelijk-gereformeerde kerken, de evangelische en pinkstergemeentes en enkele vrijzinnige kerken.

Het zijn vitale kerken blijkt uit de cijfers: hun ledentallen blijken stabiel en bijna de helft van hun leden is tussen de 17 en 40 jaar oud. Ter vergelijking: driekwart van de aanhang van de Protestantse Kerk in Nederland en de Rooms-Katholieke Kerk is ouder dan 40, waarvan de helft daarvan ouder dan 60.

Ook secularisatie doet zich in orthodoxe kring amper voor. De leden van de kleine protestantse kerken zijn tevreden met het spiritueel aanbod van hun kerk en een grote meerderheid (83%) bestempelt hun geloof als van grote betekenis in hun leven.

PKN en RKK
De twee grootste kerken, de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en de Rooms-Katholieke Kerk (RKK) zagen hun actieve ledenaantallen in de afgelopen tien jaar verder dalen. De RKK blijft de grootste kerk, maar kampt met wat de onderzoekers een interne secularisatie noemen: de mensen die zich nog wel als lid van de RKK beschouwen, hechten minder aan de traditionele opvattingen uit de christelijke geloofsleer.

Slechts 17 procent van de mensen die zich als lid van de RKK bestempelen, zegt in een persoonlijke God te geloven. Bij de PKN ligt dat aantal een stuk hoger, iets meer dan de helft (51%). En in de kleine protestantse kerken nóg hoger: 83 procent. Iets minder dan de helft van de katholieken beschouwt het geloof als iets van (grote) betekenis in hun leven. Bij de PKN is ook dat percentage veel hoger: 68%. De intensiteit van geloof in het leven neemt af, concludeert het onderzoek.

Een uitzondering op de lage rooms-katholieke cijfers komt van de jongere leden (dat wil zeggen: tot veertig jaar oud). Zij blijken in vele opzichten rechter in de leer en de praktijk dan hun oudere medeleden. Die jonge orthodoxie is een nieuw verschijnsel en duidt erop dat jongeren zich alleen nog tot de kerk aangetrokken voelen wanneer ze overtuigd gelovig zijn.

Het onderzoek 'God in Nederland' is uitgevoerd in opdracht van de KRO door het Kaski: Onderzoekscentrum religie en samenleving verbonden aan de Radboud Universiteit. Het onderzoek werd uitgevoerd door Ton Bernts (Radboud Universiteit Nijmegen) en Joantine Berghuijs (Vrije Universiteit) en ligt vanaf dinsdag in boekvorm in de winkels.

Wat is 'God in Nederland'?

Het onderzoek 'God in Nederland' werd in 1966 voor het eerst uitgevoerd en is sindsdien - in min of meer vergelijkbare vorm - vier keer herhaald. In het onderzoek worden de verschuivingen in het Nederlandse christendom in kaart gebracht: hoeveel Nederlanders beschouwen zichzelf als gelovig, hoe kijken ze tegen de kerken aan, op welke manier zijn Nederlanders bezig met zingeving, en hoe verandert dat?

Doordat de focus in het onderzoek ligt op het christendom, secularisering en nieuwe spiritualiteit hebben de onderzoekers de niet-christelijke religies in Nederland buiten beschouwing gelaten. 'Deze religies zijn immers in de Nederlandse context niet te beschouwen als een reactie op of een alternatief voor het christendom, maar betreffen veelal religies van immigranten', schrijven onderzoekers Ton Bernts en Joantine Berghuijs in de inleiding op het rapport. Over moslims in Nederland en hun geloofsbeleving gaat het in 'God in Nederland' daardoor zo goed als niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden