Grenzen aan het waarnemen

missie ovse | interview| Het schiet nog niet op met naleving van het vredesakkoord voor Oost-Oekraïne, bleek deze week andermaal. Dat ligt vooral aan de opstandige regio's Donetsk en Loegansk, constateert toezichthouder Alexander Hug.

Voor de zoveelste keer beloofden de strijdende partijen in het oosten van Oekraïne om de wapens te laten zwijgen, vanaf 1 september ditmaal. Een jaar geleden hield dezelfde afspraak geen stand. Sterker nog: deze zomer is de strijd heftig opgelaaid. Er waren honderden vuurgevechten tussen het Oekraïense leger en de rebellen, die gesteund worden door Rusland. Volgens analisten zijn de vredesakkoorden van Minsk (2014-2015) een dode letter.

Volgens die akkoorden moeten de opstandige regio's Donetsk en Loegansk meer autonomie krijgen, maar vanwege de aanhoudende onrust kondigde Kiev deze week aan daar geen haast mee te maken.

Met zeshonderd waarnemers in het veld rapporteert de Special Monitoring Mission van de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa) in droge dagrapporten over de bestandsschendingen. Alexander Hug is al twee jaar het gezicht van die missie. De Zwitser was een van de eerste buitenlanders bij het wrak van de MH17, die op 17 juli 2014 werd neergehaald. Hij bezoekt de frontlinies en onderhandelt met Oekraïners en rebellen over de handhaving van het bestand.

Wat ziet de OVSE?

"De situatie is instabiel en onvoorspelbaar. Zelfs de meest basale regels van Minsk, over het staakt-het-vuren en de terugtrekking van zware wapens, worden niet nageleefd. De partijen zijn elkaar soms zelfs tot maar 50 meter genaderd. Dat leidt tot langdurige vuurgevechten, waarbij burgerslachtoffers vallen. De laatste weken greep men steeds sneller naar de zware wapens, die op grote schaal uit de bij Minsk afgesproken verplichte opslagruimten verdwenen en weer opdoken aan de frontlinie."

Uw dagrapportages helpen niets, de strijd gaat gewoon door.

"Je weet niet hoe het zou zijn als wij er niet waren. Ons doel is alle bestandsschendingen publiek te maken zodat niemand zich kan verschuilen. Maar we worden voortdurend tegengewerkt. Dat varieert van bedreigingen, belemmering bij de toegang tot het strijdgebied, het elektronisch verstoren of neerhalen van onze onbemande vliegtuigjes, tot aan directe beschietingen van ons personeel.

"80 à 90 procent van die overtredingen komt voor rekening van de zogenaamde Volksrepublieken Donetsk en Loegansk, die door de internationale gemeenschap niet zijn erkend. Natuurlijk spreek ik hun leiders daarop aan. Je krijgt nooit een direct antwoord. Ze zeggen: 'Wij zijn geen engelen'."

Daar neemt u toch geen genoegen mee?

"We maken glashelder dat we geweld niet tolereren. Hun reactie is: als we jullie begeleiden, word je niet bedreigd. Maar dan kunnen we niet onafhankelijk waarnemen. Of ze zeggen: geef door wanneer jullie drones de lucht ingaan, dan schieten we ze niet neer! Daarbij verschuilen ze zich achter de andere vliegtuigjes, die er rondvliegen. In het luchtruim boven Oost-Oekraïne is een complete drone-party aan de gang."

Wat heeft u in de lucht?

"We leasten één vliegtuigje met een bereik tot 150 à 200 kilometer, maar de verhuurder heeft dat nu uit de lucht genomen, omdat er te veel worden neergehaald. Zelf hebben we er een aantal met een bereik van 20 kilometer en simpele quadrocopters, die je gewoon bij de Mediamarkt kunt kopen."

Ziet u Russische troepen?

"Je kunt wapens spotten en het type vaststellen. Je kunt de mensen zien die ze bedienen, maar we hebben geen gezichtsherkennings-software op onze camera's. Wij zijn geen geheime dienst. Zelfs als je een Russisch paspoort of een Russisch wapen ontdekt, kun je nog niet vaststellen of de persoon in kwestie in actieve Russische dienst is."

Hebben de volksrepublieken een regulier leger?

"Ik noem ze liever groepen gewapende mannen. We kennen hun posities. Ze hebben trainingsbases."

Worden ze getraind door Russische officieren?

"Wij kunnen die conclusie niet trekken, maar anderen doen dat wel op basis van onze gegevens."

De OVSE heeft geen toegang tot 400 kilometer Russisch-Oekraïense grens. De Russen hebben daar vrij spel. Waarom dwingt u niet af dat u daar mag controleren?

"We mogen wel naar de grens, maar worden onderweg bewust afgeremd bij allerlei checkpoints van de rebellen. Om veiligheidsredenen mogen wij alleen overdag opereren, dus we halen de grens vaak niet. We krijgen geen toestemming om een basis aan de grens te openen. Zonder steun van de leiding van de zogenaamde volksrepublieken is dat onmogelijk. Doen we het toch dan zouden onze auto's de eerste nacht in de fik worden gestoken. Vervolgens zeggen ze: we hebben je gewaarschuwd! Jullie hadden onze begeleiding moeten accepteren! Maar dan kunnen wij niet vrij waarnemen."

De Oekraïners wantrouwen de OVSE omdat veertig van de zeshonderd waarnemers in het oorlogsgebied Russen zijn, die jullie bewegingen zouden doorbriefen aan de tegenpartij.

"Daar is geen enkel bewijs voor. Rusland is lid van de OVSE. Het is veel beter de Russen erbij te hebben, want dat dwingt ze tot steun voor deze missie. De Amerikanen krijgen trouwens hetzelfde verwijt van Russische zijde, dat ze spionnen zijn voor de Navo. Ik vind het belangrijk dat iedereen meedoet."

U spreekt met meel in de mond.

"Ik moet zo objectief mogelijk zijn. Wij kennen geen censuur, maar we rapporteren alleen wat we zelf gezien hebben. Als de media melden dat zeventig Russische tanks de grens zijn gepasseerd, nemen wij dat niet klakkeloos over. Wij constateren alleen met eigen ogen, maar oordelen niet. Media kunnen op grond van onze bevindingen wél conclusies trekken. De Frankfurter Allgemeine concludeerde onlangs op basis van honderd van onze dagrapporten dat de overgrote meerderheid van de bestandsschendingen voor rekening komen van de pro-Russische rebellen."

Bij het uitbreken van de gevechten in 2014 stonden de ongedisciplineerde Oekraïense vrijwilligersbataljons tegenover de 'dronken kozakken' van de volksrepublieken. Over en weer werden oorlogsmisdrijven gepleegd. Hoe is dat nu?

"De Oekraïense bataljons, zoals Azov, zijn ingelijfd in het reguliere leger. Ze staan onder controle. Dat is een grote verbetering. In de zomer van 2014 liepen er Oekraïense soldaten aan het front op slippers. De Oekraïners waren totaal niet voorbereid op de oorlog. Nu zijn ze aanzienlijk beter geëquipeerd en bewapend. Dat geldt niet voor de andere partij: daar zie je nog steeds dronken gewapende mannen, dat kun je gewoon ruiken.

"Bovendien neemt de Oekraïense legerleiding maatregelen tegen disciplinaire vergrijpen. In de honderd overtredingen die wij de afgelopen maanden hebben vastgesteld heeft de overheid twintig strafzaken geopend, die hebben geleid tot tien ontslagen. Dat is een sterk signaal. Ik heb de indruk dat ze op de goede weg zijn. Dat 80 procent van de vergrijpen aan rebellenzijde plaatsvindt, is dus geen toeval."

Intussen wordt Minsk niet nageleefd. Is het een dode letter?

"In een gewelddadige atmosfeer kun je niet de politieke beslissingen nemen die van levensbelang zijn voor de burgers. De rust moet hersteld. Als wij vrij kunnen observeren, kunnen we bijdragen aan herstel van vertrouwen. Als er geen objectieve monitor is, kunnen de partijen elkaar de schuld blijven geven. Er zijn geen andere instanties dan de OVSE, er is geen alternatief voor Minsk. Al hebben de gesprekken op dit moment nauwelijks of geen effect, dát er contact is, houdt de partijen in toom."

Rusland is oorlogspartij én 'vredesstichter' tegelijk. Poetins dreigementen op de Krim en de grootschalige militaire oefeningen aan de Oekraïense grens zijn niet bepaald vertrouwenwekkend.

"De dialoog met de Russen is op alle niveaus geïntensiveerd, met de Amerikanen, met de Europese Unie. Er zijn inderdaad nog weinig concrete resultaten. Maar dat er nu direct contact is tussen de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Kerry en zijn Russische en Duitse collega's Lavrov en Steinmeier geeft een zekere garantie. Als de dialoog stopt, zullen de gevolgen verwoestend zijn. Als de internationale gemeenschap Oekraïne laat vallen dan heeft dat ook voor ons verregaande consequenties. Het laat zien dat we niet in staat zijn een conflict aan onze grenzen te beheersen."

Hoe is de situatie in Donetsk nu?

"Vergeleken met twee jaar geleden is de situatie verbeterd. De steden komen weer tot leven. Loegansk is erger dan Donetsk, maar dat was altijd al zo. De bevolking heeft leren leven met de realiteit, dat er elke nacht geschoten wordt. De prijzen zijn hoger dan in Oekraïne en je kunt lang niet alles krijgen. Bedrijven werken min of meer. Maar hoe langer dit duurt, hoe groter de problemen worden. Als je nu een huis in Donetsk verkoopt, trouwt, scheidt of een universitair diploma haalt, hebben die transacties in Oekraïne geen legale basis. Toch keren mensen die gevlucht waren terug naar huis, omdat ze geen alternatief hebben. Veel mensen werken in Oekraïne om hun gezinnen in Donetsk te onderhouden."

Willen de inwoners van de volksrepublieken nog wel iets te maken hebben met Oekraïne?

"Oh zeker. Ik heb in de gebieden die niet onder controle staan van Kiev niet één burger ontmoet die niet benadrukt dat hij of zij zich beschouwt als Oekraïner. Ik heb natuurlijk geen opiniepeiling gehouden, maar op de mannen in de gewapende bendes of de mensen die iets te maken hebben met de leiding van de volksrepublieken na, heb ik nog nooit iemand, in vertrouwen of in het openbaar, horen zeggen dat ze deel uitmaken van de zogenaamde volksrepublieken. Tegen Kiev zeggen ze: wij zijn geen terroristen, wij zijn jullie burgers. En tegen Donetsk en Loegansk zeggen ze: wij zijn Oekraïners. Ze identificeren zich heel duidelijk met de Oekraïense staat. Natuurlijk zitten ze tussen twee vuren. Maar dit geeft hoop dat een oplossing mogelijk is."

Laura Starink is een van de oprichters van de kennis- en debatsite RaamopRusland.nl, waar dit interview verscheen.

het conflict in oekraïne

Na de massale volksopstand Euromajdan in Kiev, in de winter van 2013/14, vluchtte de Oekraïense president Janoekovitsj naar Rusland. De bevolking ging de straat op omdat Janoekovitsj onder druk van Poetin had geweigerd het Associatieakkoord met de Europese Unie te ondertekenen. De demonstranten hoopten dat Europa zou helpen bij de modernisering van de economie en de strijd tegen de corruptie.

Na Janoekovitsj' vlucht annexeerde Poetin de pro-Russische Krim en steunde in Oost-Oekraïne een opstand tegen de nieuwe machthebbers in Kiev. De Volksrepublieken Donetsk en Loegansk verklaarden zich onafhankelijk. Zij zijn zelfs door Rusland niet erkend. Wel hielp het Russische leger op cruciale momenten de rebellen de overhand te houden op het Oekraïense leger. Bij de oorlog zijn volgens de VN al meer dan 9000 doden gevallen.

Op 17 juli 2014 werd de MH17 boven rebellengebied neergehaald. In september werd na overleg tussen Frankrijk, Duitsland, Rusland en Oekraïne in Minsk een staakt-het-vuren afgekondigd. Dit Minsk-akkoord hield geen stand. Onderhandelingen tussen Kiev en Moskou over autonomie voor de republiekjes zitten muurvast. De rebellen worden gestuurd door Moskou. Het Westen handhaaft sinds 2014 economische sancties tegen Rusland.

Minsk-afspraken

1 Staakt-het-vuren

2 Terugtrekking zware wapens van de frontlinie

3 Uitwisseling krijgsgevangenen

4 Lokale verkiezingen in de volksrepublieken

5 Herstel van Oekraïens staatsgezag in het gebied, inclusief controle over de Russisch-Oekraïense grens

6 Speciale status voor de volksrepublikeinen

Geen van deze punten is compleet uitgevoerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden