Grenzeloze vergezichten

Een oneindig blik op de wereld. De achterkant loopt over in de voorkant. En links is rechts. Grote stukken wereld om je heen op ronde en platte afbeeldingen. Panorama's. Twee tentoonstellingen met panoramafoto's, in het Panorama Mesdag Museum en Fotografiemuseum Amsterdam.

Het zijn letterlijk foto's uit de oude doos. Een kist in het Amsterdamse Gemeentearchief bleek een vondst met een aantal oude panoramafoto's van Amsterdam. Conservator Hans Rooseboom selecteerde honderd vergezichten voor het Fotografiemuseum Amsterdam (Foam) voor de tentoonstelling 'Panorama Amsterdam'. Een overzicht van verschillende panoramafoto's van zowel landschappen als stadsbeelden.

In de tweede helft van de 19e eeuw ontstond een trend van geschilderde panorama's. Dat waren grote cylindrische schilderijen die een realistische weergave van de werkelijkheid beoogden. Fotograaf Jacob Olie (1834-1905) streefde met een van de eerste panoramafoto's van Amsterdam in 1862 hetzelfde na. Zeven losse foto's vanuit het zolderluik van Amstel 18 tonen een fraai realistisch vergezicht van de hoofdstad.

Nagenoeg hetzelfde vergezicht in het hartje van Amsterdam wordt door vader en zoon J. H. Martelhoff (1876-1959/1907-1971) vermoedelijk in 1935 gefotografeerd. Met een camera die op het statief kon draaien werd de negatiefstrook in een zo vloeiend mogelijke beweging belicht. Ongeveer 65 jaar later maakt Siebe Swart (1957) vanaf de Montelbaanstoren een vergelijkbaar panoramafoto, die digitaal werd gemonteerd. Het resultaat hangt op een groot rond doek in het museum. De hele wereld om je heen is opeens niet meer plat, maar rond en daardoor juist zo realistisch. Je blijft ronddraaien en kijken.

Opmerkelijk zijn de foto's van Frits Rotgans (1912-1978). De donkere wolken boven stadsgezichten en de Amsterdamse haven geven een grauw beeld van de jaren vijftig en zestig. Het panorama van krijtstrepen en rubbersporen op de landingsbaan van Schiphol is uitzonderlijk: abstract èn futuristisch.

Ook bij de tentoonstelling 'In 360 graden de wereld rond' in Panorama Mesdag is een panoramafoto afgedrukt op een rond doek. Een landschap van Antartica door de Nederlandse fotograaf Jan van der Woning omringt je volledig. Alleen de lichtval verraadt het kleine tijdsverschil tussen het begin en einde van de foto. Van der Woning reisde naar het koudste continent en maakte landschapsfoto's van 360 graden.

De tentoonstelling telt ook panoramafoto's van tien buitenlandse fotografen, variërd van Newyorkse straten vol bilboards tot de binnenkant van een Porsche 911 Targa. Het contrast met de landschappen zorgt voor een bizar geheel.

De panoramafoto's zijn gemaakt met verschillende technieken, al dan niet met bewuste vertekeningen. Door het verdraaien van standpunt verandert het perspectief licht en passen twee foto's normaliter nooit mooi op elkaar. Maar met de komst van digitale camera's kunnen afbeeldingen makkelijk aan elkaar gemonteerd worden. Rechte lijnen naar de verdwijnpunten op de horizon worden licht gebogen en vormen een aansluitend geheel. Het digitale resultaat is haast niet te onderscheiden van de werkelijkheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden