Grensgevallen

Bedoeld en onbedoeld zocht fotografe Anja de Jong altijd de grenzen op. Op retraite in Berlijn viel aan die grenzen niet teontkomen.

Het verblijf in Berlijn was eigenlijk bedoeld als een tijd om wat af te kicken, als een retraite na al die jaren met voorbedachte rade fotograferen in verre onbekende bizarre gebieden, waar mens en cultuur met elkaar botsen, waar de natuur onder invloed van de expanderende mensheid rare kronkels begint aan te nemen.

Fotografe Anja de Jong (1957, Scheveningen) wilde weer even terug naar af, niet meer op pad met die zware rugzak met twee forse camera’s en een statief in een vreemde moeilijk begaanbare omgeving. Op uitnodiging van het Centrum Beeldende Kunst in Dordrecht kreeg ze in 2007 een half jaar de gelegenheid om in het atelier van het CBK bij de ’Kunstfabrik am Flutgraben’ in Berlijn een tijd als ’artist in residence’ eens iets geheel anders te doen. Even dat ouderwetse camerawerk met die filmrolletjes achterwege laten, en het docentschap fotografie aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag vergeten om in alle rust pas op de plaats te maken. Ze had natuurlijk wel een plan ingediend om in aanmerking te komen voor dit kunstenaarsverblijfschap. Ze zou zich daar gaan bekwamen in de beginselen van de digitale fotografie. In het kale atelier dat zij in het voormalige Oost-Berlijn aan de grens met West-Berlijn betrok, was er geen raam op het Westen – destijds, toen de Muur er nog was, was kijken vanaf deze plek naar het Westen uit den boze.

We praten over dit verblijf daar en over haar andere reizen in het CBK in Dordrecht, te midden van de werken voor de tentoonstelling ’51° 49’ N 04° 40’ O’ over haar fotoprojecten tussen 2004 en 2009: Borderland, Chili, Moldavië, Berlijn, de IJsgrens. Grote, vaak verstilde beelden hangen aan de witte wanden van de ruimte, beelden over de klimaat- en waterproblemen in de natuurlijke en stedelijke omgeving. Wat doen mensen met de natuur, met hun huis, hun directe omgeving, dat is zo’n beetje het centrale thema van het werk van De Jong sinds ze in 1991 met haar project Borderland begon.

„In Berlijn ging ik fietsen, kijken om me heen zonder direct plannen te maken om te fotograferen”, vertelt Anja de Jong. Maar ja, het bloed kruipt waar het niet gaan kan en De Jong nam toch de digitale camera ter hand. Zomaar, om wat kiekjes te maken hier en daar. Puur op intuïtie, niet volgens vooropgezet plan. De Jong: „Naderhand vroeg ik me af: waarom heb ik die foto toch gemaakt? Wat zie ik nu eigenlijk, wat is het conflict in deze foto? De antwoorden kwamen als vanzelf. Ja, ik kwam mezelf tegen in Berlijn.” En natuurlijk, aan de geschiedenis van deze stad is niet te ontkomen. De sporen van de Wereldoorlogen, en niet te vergeten van de Koude Oorlog zijn overal te vinden. De fotografe bemerkte er meer dan ooit hoezeer ze met grenzen bezig was. „Ik ben altijd op zoek geweest naar grensgebieden. Ik wil voortdurend op dat randje zitten. Dat is spannend. Mijn werk ligt ook op dat grensgebied van kunst en documentaire. Nee, in het dagelijks leven ben ik niet zo’n randfiguur, alleen in mijn werk.”

We bekijken het werk uit Berlijn: ’Berlin’s Covered History’, dat als boek is verschenen en nu in het CBK in Dordrecht hangt. Twee foto’s van een identieke plaats: één in zwart-wit van de plek met mensen, één in kleur van de plek zonder mensen. Het gaat om het Badeschiff, een zwembad en plankiers om te zonnebaden in het oostelijke deel van de Spree, de rivier die het Berlijn van de Koude Oorlog doormidden sneed. De zwart-witfoto lijkt je terug te brengen naar de tijd voor 1989 toen de grenzen tussen Oost en West opengingen. Hier was destijds een wachttoren van waaruit de grenspolitie, de Vopo’s, het water in de gaten hielden. Duitsers die op hun vlucht naar het Westen het water wilden overzwemmen werden zonder pardon doodgeschoten. Nu vermaken de Berlijners er zich onbekommerd, nauwelijks denkend aan dat verleden. In kleur is het beeld minder navrant, is het meer een verstilde terugblik op dat donkere verleden.

De foto’s van Anja de Jong hebben dubbele bodems, onderliggende lagen. Onder de verf van Sachsenhausen ligt het leed van het concentratiekamp, voor, tijdens en na de oorlog. Het zitje met dichtgeklapte parasols bij de bunker waar Adolf Hitler een eind aan zijn leven maakte en de moderne gebouwen op de achtergrond conflicteren met dat verleden, nodigt uit tot een glaasje prik. De Teufelsberg, zo duivels als hij is, is prachtig begroeid: woeste natuur boven op de gedumpte resten van WO II. Vanuit de waarnemingspost bij de vroegere grens is het waarnemingsveld verdwenen en zie je nu prachtig groen.

Twee hedendaagse doorsneebanken, zoals veel mensen in hun doorsneetuin hebben, staan tegenover elkaar in de groene weelde van de villa waar de Wannseeconferentie werd gehouden. Wellicht werd hier op dezelfde plek over het lot van de Joden beslist. De foto’s maken een of meerdere conflicten zichtbaar tussen heden en verleden. Ze zijn mooi, maar tegelijkertijd afschuwwekkend. Ze raken het oog, en tegelijkertijd de ziel. Ze zijn spannend en rustgevend.

Op haar gevoel had Anja de Jong de beelden geschoten. Maar ook deze beelden zoeken de grenzen op, de rafelranden van de geschiedenis, van de gebeurtenissen die de mens zichzelf heeft aangedaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden