Gratis krant werd te populair in Mozambique

Preportage | prersvrijheid | Erik Charras richtte acht jaar geleden de gratis krant Verdade op in Mozambique. Grondbeginsel: ook de armen moeten worden geïnformeerd. De Mozambikaanse regering was er niet blij mee.

Het terras van restaurant Piri-Piri is simpel: plastic stoelen, tafels met blauwwit gestreepte kleedjes. Het menu bestaat uit variaties kip-met-patat. Toch zit het vol. Piri-piri, in het hart van de Mozambikaanse hoofdstad Maputo, is een begrip onder de lokale middenklasse.

De 41-jarige Erik Charras laat zich er rond negen uur 's avonds in een stoel ploffen. Hij oogt als een kruising tussen documentairemaker Michael Moore en Che Guevara. Voor hem is de avenue waarop het terras uitkijkt een plek met een geschiedenis, vertelt hij.

Agenten sloegen hem er twee jaar geleden in elkaar. "Ze reden me uren door de stad, van het ene bureau naar het andere. Hun vaste tactiek. Als niemand meer weet waar je precies bent, kunnen ze tijdelijk met je doen wat ze willen."

Charras had zes jaar daarvoor de eerste gratis krant in Afrika opgericht: Verdade. Uitgangspunt was dat ook de armen in Mozambique het recht hebben te worden geïnformeerd. Het initiatief kreeg internationaal lof. Maar Verdade werd zo populair dat Armando Guebuza - tot 2015 president van Mozambique - de krant als een bedreiging begon te zien. Verdade had de grootste oplage van alle kranten. Charras lacht. "Vrienden zeiden: 'Als jij iets zegt over de president, vertel je dat aan 50.000 lezers; wil de president iets terugzeggen via een staatskrant, dan lezen maar 10.000 mensen dat'."

De politie slaagde er twee jaar geleden niet in om Charras te laten verdwijnen. Het nieuws ging als een lopend vuurtje rond, vertelt hij. Vrienden en bekenden volgden de politieauto's waarin hij zat. Aan het eind van de avond gaven de agenten het op en lieten zij hem vrij.

Charras besloot dat het veiliger was als zijn vrouw en kind naar het buitenland verhuisden. Maar de politie laat hem de laatste tijd redelijk met rust. "Ik ben minder bezorgd sinds we een nieuwe president hebben", legt Charras uit. "Guebuza is een oud-generaal uit de burgeroorlog. Hij regeerde als een dictator. Er was een hitlist met tegenstanders van het regime die uit de weg moesten worden geruimd. De nieuwe president Filipe Nyusi opereert minder agressief."

Bovendien vond Frelimo, de partij die Mozambique sinds de onafhankelijkheid in 1975 bestuurt, een effectievere manier om Verdade aan te pakken. Achter de schermen verbood ze bedrijven nog langer te adverteren in de krant. Het geld raakte op.

Terwijl Charras zijn mes in een halve kip zet, komt een man in pak bij de tafel staan. "Litho, wat goed je te zien", begroet Charras hem enthousiast. De 34-jarige Litho Sithoe organiseert muziekfestivals. "Een belangrijk cultureel entrepreneur", verzekert Charras. "We kennen elkaar al jaren." En plagerig tegen zijn vriend: "Maar Litho, sinds wanneer draag jij pakken?"

Iets té kritisch

Sithoe komt van een Frelimo-bijeenkomst, vertelt hij. Ook zijn stem klinkt nu wat pesterig. "Oh ja, deze vent is een vriend van de regeringspartij", verzucht Charras. Sithoe schuift een stoel bij. "Weet je wat het probleem is met Erik", zegt hij zodra er een glas bier voor hem staat. "Hij is soms iets té kritisch. Ik wed dat hij zelfs op zijn eigen kind altijd wel iets aan te merken heeft. Dus helemaal op de regeringspartij. Bij Erik is het nooit goed."

Charras schudt zijn hoofd. "Noem het kritisch, maar ik hecht gewoon aan de waarheid. Toen we Verdade begonnen, schreven we dingen op die daarvoor niemand durfde te benoemen. De krant werd een spreekbuis voor wat mensen op straat fluisterden. En we gaven de armen een stem: 35 procent van onze artikelen waren ingezonden stukken."

Charras liet zijn gratis krant in arme stadswijken verspreiden. "We richtten ons niet op de allerarmste Mozambikanen", zegt hij. "Die kunnen meestal niet lezen. We probeerden de mensen met een minimumloon te bereiken. Mensen die graag een krant willen lezen, maar die elke dollar die ze verdienen nodig hebben om eten te kopen. Dat is een enorme groep in Mozambique. Als je die beter informeert en emancipeert, kan zij het verschil maken binnen onze democratie." Alleen zat Frelimo niet te wachten op een geëmancipeerde en geïnformeerde bevolking, moppert Charras. "Als mensen meer kennis opdoen, pikken ze minder van corrupte politici."

Intimidatie

Toch is Mozambique geen Noord-Korea. De Britse journalisten Tom Bowker (36) en Leigh Elston (30) vertellen een paar dagen later dat zij onlangs in Mozambique ongehinderd hun website Zitamar News konden lanceren. "Van intimidatie hebben wij nooit iets gemerkt", zegt Bowker. "Maar dat kan te maken hebben met het feit dat wij in het Engels publiceren en niet in het Portugees. Want we kennen de verhalen wel."

Reporters Without Borders is wel degelijk bezorgd over de situatie in Mozambique. "Journalisten zijn er vaak doelwit van intimidatiecampagnes", schrijft de organisatie die de persvrijheid in de wereld onderzoekt. Zij noemt de liquidatie van Paulo Machava vorig jaar. Die journalist werd op straat doodgeschoten, nadat hij zich kritisch had uitgelaten over de vervolging van enkele collega's.

En Reporters Without Borders wijst op de wijdverspreide zelfcensuur binnen Mozambikaanse media. "De journalistiek betaalt hier slecht en verleent nauwelijks status", legt Elston uit. "Veel Mozambikanen kijken wat neer op journalisten. Dus wie zet voor dit werk dan nog zijn veiligheid op het spel?"

Nou, Erik Charras dus. "Het is niet zo dat ik anti-Frelimo ben", benadrukt hij op het terras van Piri-Piri. "Maar de Frelimo-regering doet zoveel fout dat die fouten al snel elke conversatie domineren."

Een ober onderbreekt hem. Of hij een laatste ronde wil. Sithoe grijpt zijn kans tijdens de korte stilte die volgt. "Erik, je moet toch met mij eens zijn dat overal rotte appels te vinden zijn? Ook bij Frelimo. Maar dat is toch geen reden om de partij als geheel af te schrijven?"

Charras spreidt zijn armen. "Kom op Litho, doe niet zo naïef. Slechte mensen zijn normaal gesproken de uitzondering, maar binnen Frelimo zijn ze de regel." Als voorbeeld noemt hij de miljard euro aan geheime leningen die de Mozambikaanse regering de afgelopen jaren buiten de boeken hield. Het Internationaal Monetair Fonds reageerde woedend toen dit geknoei met schuldcijfers in april uitlekte en besloot zijn financiële hulp op te schorten. Kredietbureaus waardeerden Mozambique af.

Sithoe lijkt niet onder de indruk. "Prima toch?" kaatst hij terug. "Waarom hebben wij zulke westerse instituten nodig? Laat ze wegblijven. Nu het IMF ons niet langer kan opdragen te bezuinigen, heeft de regering eindelijk ruimte om het volk wat extra's te geven, om meer te investeren."

Charras grijnst. "En dan failliet gaan, Litho?" Mozambique kan niet zonder het IMF, legt hij uit. Het land is voor een kwart van zijn overheidsbudget afhankelijk van internationale hulp. "Typisch een Frelimo-reactie", grinnikt hij als Sithoe even naar het toilet is. "Alles is volgens de regeringspartij een westerse samenzwering. Maar ondertussen zijn het onze eigen leiders die ons bestelen."

Burgeroorlog

Bovendien voeren die leiders de laatste tijd weer hevig strijd met elkaar (zie kader). De burgeroorlog tussen de Frelimo-regering en Renamo-oppositie, die tussen 1977 en 1992 één miljoen mensen het leven kostte, lijkt in het centrum van het land te herleven. De reden is simpel, meent Charras. "Renamo-leiders willen een stuk van de taart. Zij hebben een aanzienlijke achterban, maar Frelimo weigert de macht te delen." Sithoe, terug van het toilet, doet er het zwijgen toe.

Even later doven de lampen op het terras. Obers stapelen de stoelen op. De laatste twee gasten nemen afscheid. Ze schudden lachend hun hoofd. "Elke keer dezelfde discussie, hè Litho?" Charras steekt de straat over naar zijn auto. "Verdade is nog steeds nodig om Mozambique een beter land te maken", verzekert hij. "Ik heb de krant altijd gezien als vehikel voor sociale transformatie. Die transformatie is mijn doel, niet de krant op zich. Als blijkt dat we meer mensen kunnen bereiken via sociale media, massa-smsjes of e-mail, dan moet dat vanaf nu onze toekomst zijn."

Verdade komt terug, verzekert hij. Misschien minder in het oog springend, maar invloedrijker dan ooit. "We denken een nieuwe strategie uit", zegt Charras. "Ik wil dat Verdade een informatievirus wordt dat via allerlei verschillende kanalen ongemerkt elke laag van de samenleving infiltreert - zodat de regering het pas opmerkt als het al te laat is." Zijn ogen glimmen van enthousiasme. "Natuurlijk gaan we door. Want alleen als mensen goed zijn geïnformeerd, straffen zij falende politici af bij verkiezingen. Pas dan werkt een democratie écht."

Hij opent het portier van zijn auto. "Wil je een lift?" vraagt hij. Het klinkt dwingend. "Maputo is een veilige stad hoor", verduidelijkt hij. "Je komt er geen overvallers tegen. Maar misschien wel corrupte politieagenten. En geloof me, dat is minstens zo onprettig."

Een man leest de krant in een copyshop in Mozambique. Verdade-oprichter Erik Charras: 'Ik heb de krant altijd gezien als vehikel voor sociale transformatie.' foto hh

Winning aardgas minder vatbaar voor corruptie

Mozambique telt 25 miljoen inwoners en ligt in het zuidoosten van Afrika. De voormalige Portugese kolonie is qua oppervlakte twintig keer groter dan Nederland. Mozambikanen behoren tot de vijftien armste volken ter wereld.

Slechts acht landen scoren lager op de ontwikkelingsindex van de VN. 41 procent van de volwassen Mozambikanen kan niet lezen. De levensverwachting behoort met 53 jaar tot de tien laagste ter wereld. Ook op de corruptie-ervaringsindex van Transparency International scoort Mozambique met plek 112 erg slecht.

Maar het goede nieuws: enkele jaren terug vond het land enorme gasvoorraden voor zijn kust. Volgens economisch journaliste Leigh Elston van Zitamar News is het positief dat het geen olie betreft. "Op gas zitten kleinere winstmarges", zegt zij. "Westerse energiebedrijven houden bij gaswinning beter in de gaten wat er gebeurt." Het zal voor corrupte politici in Mozambique dus minder gemakkelijk worden om geld af te romen van grondstofinkomsten dan in Afrikaanse olielanden als Nigeria en Angola het geval is. Mozambique hoopt rond 2020 zijn eerste aardgas op te pomen.

Oplaaiende burgeroorlog

Het opgelaaide geweld tussen Renamo en Frelimo in het hart van Mozambique baart zorgen. Vreemd is dat de recente botsingen geen duidelijke aanleiding lijken te hebben. "Er zit geen strategie achter", meent Tom Bowker van Zitamar News. "Tussen de doorsnee aanhangers van Renamo en Frelimo bestaat ook maar weinig spanning. Het zijn puur de leiders van beide partijen die geen vrede willen."

De meeste analisten zien er een ordinaire machtsstrijd in. Niet alleen tussen Frelimo en Renamo, maar ook tussen de militaire en de civiele tak binnen regeringspartij Frelimo.

Door de gevechten te laten voortduren, verschaft de legertop zich een machtige positie binnen het landsbestuur.

In het noordoosten van Mozambique zijn de afgelopen maanden zeker 10.000 mensen de grens met buurland Malawi over gevlucht vanwege het geweld. Ook berichtte Human Rights Watch eerder deze maand dat een massagraf zou zijn gevonden in de door de gevechten moeilijk begaanbare centrale regio van Mozambique. De regering heeft beloofd te onderzoeken of die berichten kloppen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden