Gratis boeken, dure grap

Vijf jaar na de invoering staan de gratis schoolboeken alweer ter discussie: het kost de overheid te veel geld. Een nieuwe bezuiniging staat voor de deur.

Het boek van Management & Organisatie ziet er afgeleefd uit. Een ringband houdt de rood-witte omslag en de bladzijden ternauwernood bijeen. "Het kan nog net een jaartje mee", oordeelt Leo Diepstra, boekencoördinator van het Augustinus College, een middelbare school in Groningen. Een biologieboek dat een leerling met duct tape aan elkaar heeft geplakt, doorstaat de keuring niet. "Oud papier."

Het is maar de vraag of Diepstra het M&O-boek enkele jaren geleden ook als oud papier zou hebben bestempeld. Sinds 2010 moeten boeken op het Augustinus een jaar langer meegaan dan daarvoor. Het is een direct gevolg van de invoering van de 'gratis schoolboeken' in 2008. 'Gratis', want ouders hoefden niet langer te betalen voor de boeken. Dat ging voortaan via de belastingen. Scholen kregen een vast bedrag per leerling. Voor de meeste middelbare scholen betekende het een bezuiniging: dezelfde boeken mochten voortaan minder kosten. En dus doen de leerlingen in Groningen een jaar langer met hun boeken.

Tijdens de formatiebesprekingen tussen VVD en PvdA zullen de onderhandelaars waarschijnlijk ook over de gratis schoolboeken praten. De VVD denkt 300 miljoen euro te besparen als de overheid niet langer hoeft te betalen voor de boeken, en de rekening bij de ouders komt te liggen - net als vroeger. Ook de SP, D66 en GroenLinks willen van de gratis schoolboeken af. En dat terwijl de wet op de gratis schoolboeken nog geen vijf jaar oud is.

Wat hebben die gratis schoolboeken eigenlijk opgeleverd? Zijn ouders goedkoper uit dan vijf jaar geleden? Het was een van de redenen om de wet in te voeren. Schoolboeken waren in enkele jaren namelijk meer dan 30 procent duurder geworden. Meer concurrentie op de boekenmarkt zou die prijsstijging een halt toeroepen, was de overtuiging.

Dat is ook gelukt, zegt Bjørn Dekker van Regioplan, die vorig jaar een evaluatie van de wet op de gratis schoolboeken leidde. "Hoewel er niet meer concurrentie is, is die enorme prijsstijging wel afgevlakt." Hoe dat kan? "Doordat scholen een beperkt bedrag te besteden hebben, bezuinigen ze op werkboeken", zegt Dekker. Zaten er in 2007 nog twaalf werkboeken in een boekenpakket, nu zijn dat er nog maar acht. En op veel scholen mag in die 'werkboeken' niet meer gewerkt worden. Aan het eind van het jaar moeten de leerlingen ze doorgeven aan de volgende lichting. Zo goed als nieuw.

Pieter Dubois, commercieel directeur van distributeur Iddink, een van de twee grote spelers op de schoolboekenmarkt, ziet dat vooral havo- en vwo-scholen last hebben gehad van de invoering van de wet. "Havisten en vwo'ers hebben meer boeken nodig dan leerlingen op het vmbo." Juist docenten op de havo en het vwo zijn dus op zoek gegaan naar 'creatieve' oplossingen. Dubois: "Daar zie je veel hergebruik van werkboeken, of dat docenten één werkboek aanschaffen en dan opdrachten daaruit kopiëren. Docenten kunnen kennelijk niet zonder de inhoud van die boeken"

Vervelend voor leerlingen, dat ze in een schrift moeten schrijven in plaats van in hun werkboek. Ernstiger is dat 40 procent van de leraren gedwongen is over te stappen op een goedkopere methode, of het werkboek niet meer kan bestellen. De helft van die docenten vindt dat het onderwijs er slechter door wordt, blijkt uit de evaluatie van de gratis schoolboeken. Leraren kunnen minder oefeningen aanschaffen, vooral voor de zwakkere of juist de betere leerlingen.

Ook het Gemini College in Ridderkerk merkt dat het zuiniger aan moet doen met boeken. "De school gaf er meer geld aan uit dan dat er binnenkwam", vertelt directeur Jan Adels. "We moesten wel ingrijpen Leerlingen mogen nu niet meer in werkboeken schrijven. En we zijn sowieso minder boeken gaan bestellen."

De leerlingen hebben er wel iets voor in de plaats gekregen. Adels: "De eersteklassers hebben nu allemaal een laptop. Veel lesmateriaal isdigitaal beschikbaar - hoewel dat per vak verschilt. Doordat je de druk- kosten kwijt bent, is het goedkoper. Het is eigenlijk een bezuiniging, maar een die de meeste leerlingen wel prettig vinden." De leerlingen krijgen de laptop overigens niet van de school; de ouders moeten een gedeelte zelf betalen.

Het is een manier van besparen die het ministerie graag ziet. Minister Van Bijsterveldt wees in een brief aan de Tweede Kamer op de mogelijkheid voor scholen om meer met ict te gaan werken. De scholen zullen ook wel moeten. Over twee jaar gaat het budget voor schoolboeken omlaag met 10 procent; een 'efficiencykorting'. Adels schrikt ervan. "Het was al een hele toer om de uitgaven terug te brengen tot waar we nu zijn."

Het Gemini College is het met hulp van de ouders gelukt om laptops voor hun leerlingen aan te schaffen. Dubois van Iddink vraagt zich af of dat alle scholen gaat lukken. "Op de lange termijn scheelt het misschien drukkosten, maar scholen moeten eerst flink investeren in laptops of tablets." Daar komen nog de kosten bij van het interactief maken van lesmethodes. Je kunt namelijk niet zomaar de oude lesmethode op een computer zetten. "Er is een investering nodig om dat op de rails te zetten. Met een 'efficiencykorting' zoals het ministerie dat van plan is, gaat dat niet lukken."

Dubois zou er niet rouwig om zijn als de wet op de gratis schoolboeken weer wordt teruggedraaid. "Scholen hebben dan meer vrijheid om voor het pakket te kiezen dat ze willen." Of de prijzen voor schoolboeken dan weer zullen stijgen? "Dat hangt ervan af wat de school kiest. Scholen moeten met ouders in gesprek over de kosten, van boeken én van digitalisering. Die ouders hebben veel invloed, in het uiterste geval door de schoolkeuze."

Boekencoördinator Diepstra van het Augustinus ziet het minder rooskleurig in. "Met die 321 euro per leerling is het kantje boord, we redden het nu maar net met de aanschaf van boeken. Als de VVD dat afschaft, weet ik zeker dat de ouders weer meer moeten betalen, net als vroeger."

Als de VVD haar zin krijgt, zal het overigens niet helemaal worden zoals vroeger: toen kregen gezinnen met lage inkomens een tegemoetkoming in de kosten. De liberalen willen die vergoeding niet terug zien.

Diepstra denkt nog altijd met weemoed terug aan de oude aanpak toen elke school nog een eigen boekenfonds had. Als leerlingen aan het eind van het jaar hun boeken heel inleverden, kregen ze een vergoeding per boek. "Nou, dan waren ze er wel voorzichtig mee. Nu denken leerlingen: het zal mij een zorg zijn. Je kunt wel een boete instellen, maar als het niet meer jouw boek is, waar je broertje of zusje ook nog mee moet werken, dan ga je er toch anders mee om."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden