Column

Gratie verlenen helpt Trump ook niet verder

Beeld AFP

Komt Donald Trump voor de rechter zodra zijn opvolger de eed heeft afgelegd, in januari 2021 of 2025? Of moet het door Democraten beheerste Huis van Afgevaardigden meteen maar komend jaar een impeachment-procedure starten?

De tijd is voorbij dat Republikeinse congresleden en conservatieve commentatoren die vragen konden weglachen. Nieuwe details uit het onderzoek van speciaal aanklager Robert Mueller maken duidelijk dat hij gestaag bezig is de contacten te ontrafelen tussen Rusland en mensen in de omgeving van Trump, en daarbij vele gevallen tegenkomt van strafbaar liegen tegen FBI-agenten of het Congres. En vrijdag stelden aanklagers uit New York, die de betaling onderzochten van zwijggeld aan vrouwen met wie Trump een verhouding had gehad, dat daarbij in zijn opdracht campagnewetten waren overtreden.

Trump twitterde vrijdag dat de nieuwe informatie, afkomstig uit verhoren van zijn ex-advocaat Michael Cohen en voormalig campagnevoorzitter Paul Manafort, hem ‘helemaal vrijpleit, dank u’. Maar zijn bondgenoot Chris Christie, de ex-gouverneur van New Jersey die meewerkte in zijn campagne, waarschuwde zondag in het politieke praatprogramma van tv-netwerk ABC dat hij zich niet veilig moet voelen. Christie kan het weten, hij begon zijn carrière als aanklager.

Zowel Cohen als Manafort lijken op het eerste gezicht te zijn uitgepraat tegen de aanklagers. Maar dat hoeft niet zo te zijn. Cohen heeft niet honderd procent meegewerkt met de aanklagers in New York, en verdient daarom komende week veroordeeld te worden tot een stevige gevangenisstraf, vinden die. Maar volgens de regels mag de rechter tot een jaar daarna de straf nog verminderen op advies van de aanklagers. Cohen heeft dus nog een jaar om tot inkeer te komen.

Michael Cohen, de voormalige persoonlijke advocaat van Trump.Beeld EPA

Onethisch

Hetzelfde geldt voor Paul Manafort. Die maakte een afspraak met Robert Mueller om volledig opening van zaken te geven, maar loog daarna tegen zijn ondervragers, onder andere over zijn contacten met het Witte Huis. Tot woede van Mueller deelden zijn advocaten informatie met de advocaten van Trump, iets wat niet illegaal, maar wel onethisch is: als meewerkend verdachte had Manafort andere belangen dan zijn vroegere baas.

Er is veel gespeculeerd over wat Manafort bewogen kan hebben tot die juridische kamikaze-strategie. Rekende hij misschien op een presidentieel pardon? Trump zei onlangs in een interview met de New York Post dat daar niet over gesproken is, ‘maar ik haal het ook niet van tafel’. Op Fox News, een zender die goed bekeken wordt door Trumps vaste aanhang en Trump zelf, werd vrijdag schande gesproken over de behandeling van Manafort, die op verzoek van de aanklagers in eenzame opsluiting zit. Het klonk als een oproep aan Trump om hem snel uit zijn benarde positie te verlossen.

Trump mag dat zonder meer doen volgens de Grondwet, en hij hoeft er geen reden voor te geven. Maar het zou, zo vertellen zijn medewerkers hem voortdurend, onmiddellijk een politieke crisis uitlokken. Het is dan immers duidelijk dat de president zijn bevoegdheid gebruikt om zichzelf te beschermen. De Democraten in het Huis van Afgevaardigden kunnen dan niet anders dan een afzettingsprocedure beginnen.

Een andere reden voor Trump om het niet te doen, is dat zijn gratiebevoegdheid een beperking heeft: alleen voor federale misdrijven en veroordelingen door federale rechters kan hij schuld en straf kwijtschelden. Over de straffen die de afzonderlijke staten opleggen, heeft hij niets te zeggen.

Sterker nog: als hij gratie verleent, kan een staat alsnog besluiten om zelf een vervolging in te stellen. Dat berust op het idee dat de VS een federale staat zijn, waarvan de deelstaten een aantal ‘soevereine rechten’ hebben, net als gewone landen.

Paul Manafort als campagnemanager rechts achter Donald Trump tijdens de verkiezingscampagne.Beeld REUTERS

Non bis in idem

Dat laat de mogelijkheid open dat Manafort, zodra hij vrijkomt uit de federale gevangenis in Virginia waar hij nu zit, weer wordt vastgezet in een cel in bijvoorbeeld de staat New York, als die besluit hem te vervolgen voor de vele fraudezaken waarop hij betrapt is. En als Trump de euvele moed zou hebben zichzelf gratie te verlenen – over de vraag of hij dat ook mag, zijn de meningen verdeeld – dan geldt voor hem hetzelfde.

Die regel van ‘twee soevereinen’ is een uitzondering op de regel dat je niet twee keer berecht moet kunnen worden voor hetzelfde vergrijp. Al in het Romeinse recht gold het ‘non bis in idem’-principe: de staat krijg één kans om iemand voor een misdaad aan te klagen; als hij of zij wordt vrijgesproken is het daarmee klaar.

Onder juristen is de uitzondering die de VS maken niet populair. Hij staat ook niet expliciet in de Grondwet, het Hooggerechtshof heeft het in de negentiende eeuw zo vastgelegd.

Is het nog van deze tijd? Het hof lijkt daar aan te twijfelen, want het heeft dit jaar een zaak in behandeling genomen die er over gaat. Afgelopen week was de mondelinge behandeling van ‘Gamble v. United States’, waarin een inwoner van Alabama er bezwaar tegen maakt dat hij zowel door zijn staat als door de federale overheid is gestraft voor verboden wapenbezit.

In het Witte Huis en in de eenzame cel van Paul Manafort zal die zitting met meer dan gewone belangstelling zijn gevolgd. Maar er kwam geen goed nieuws. De rechters die de tot nu toe gevolgde lijn willen verlaten en de ‘non bis in idem’-regel voortaan onverkort willen toepassen, leken in de minderheid te zijn.

Als dat volgend jaar inderdaad het oordeel van het hof wordt, is gratie voor de president en zijn medeplichtigen – gesteld dat die term van toepassing is – dus een ontsnappingsmogelijkheid van beperkte waarde. Bondgenoten van Trump zullen dan teleurgesteld zijn, vijanden juist opgelucht. En menig jurist in de VS zal er een dubbel gevoel over hebben. 

Zoals hoofdredacteur Elie Mystal van het blog Above the Law het samenvatte: “De appellanten in ‘Gamble’ hebben een heel goed punt, en toch moeten ze verliezen. Want ‘gescheiden soevereinen’ is een van de weinige manieren om het onderzoek naar de Russische inmenging in onze verkiezingen ‘gratieproef’ te maken, en ons rechtssysteem te beschermen tegen de criminele president.”

Trouw-correspondent Bas den Hond (standplaats Boston) schrijft wekelijks een column over de Amerikaanse politiek. Op trouw.nl/basdenhond leest u al zijn columns terug.

Lees ook:

Aanklagers: Trump is betrokken bij meerdere criminele activiteiten

Donald Trump was vanaf het begin betrokken bij de illegale betaling van zwijggeld aan twee ex-minnaressen door zijn toenmalige advocaat Michael Cohen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden