Graceland, 25 jaar later

Paul Simons album Graceland veroorzaakte 25 jaar geleden evenveel muzikale opwinding als politieke turbulentie. Vandaag speelt de 70-jarige popartiest in een reprise van de Graceland Tour in de Ziggo Dome, morgen vertelt hij in Tuschinski.

Sommige popalbums verdienen een jubileum. 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band' (The Beatles, '67), 'Autobahn' (Kraftwerk, '74) en 'My life in the bush of ghosts' (David Byrne & Brian Eno, '81) betekenen meer dan auditieve haakjes in het geheugen. Simpelweg omdat ze het luisteren naar en het denken over muziek drastisch hebben veranderd.

Paul Simons 'Graceland' ('86) is zo'n omslag-album. Enerzijds ontving hij bijval voor zijn briljante synthese van Amerikaanse en Zuid-Afrikaanse pop, die hem twee Grammy's, drie hits en veertien miljoen verkochte exemplaren opleverde. Anderzijds werd Simon verguisd: 'Rijke blanke artiest plundert arm zwart Afrika'. De zwaarste kritiek kwam van de anti-apartheidsbeweging: had hij niet de culturele boycot geschonden met zijn opnamesessie in Johannesburg? De kritiek verhevigde tijdens de Graceland-tour die in Rotterdam in wereldpremière ging (Ahoy, februari '87). Zo'n dertig ZuidAfrikaanse muzikanten bevolkten het podium onder wie de gospelgroep Ladysmith Black Mambazo plus trompettist Hugh Masekela en zangeres Miriam Makeba, destijds al een kwart eeuw hét symbool van Zuid-Afrikaanse artiesten in ballingschap. Paul Simon - bleekjes en klein van stuk - verdronk bijna in al die imposante zwarte vitaliteit. Toch was hij de aanstichter en dirigent, die nota bene het concert afsloot met het gezamenlijk gezongen (en in Zuid-Afrika verboden) ANC-volkslied 'Nkosi Sikelel' iAfrika'.

Het begon zo onschuldig in 1984 met een cassette, de kopie van 'Gumboots, accordion jive hits, vol.2', die Simon toevallig in handen kreeg. De stuwende Soweto-sound van gitaren, bas, drums en accordeon herinnerde hem aan de opwindende vlegeljaren van de rock 'n roll: "Aan het ruimtelijke geluid van de Sun Studios in Memphis, aan het Johnny Cash-ritme", zo laat hij in Joe Berlingers documentaire 'Under African Skies' weten. Nieuwsgierig naar de bron bezocht Simon een jaar later Johannesburg voor opnames met de originele muzikanten. Daarbij het advies van Harry Belafonte negerend, destijds het gezicht van Artists Against Apartheid, die hem aanraadde eerst het ANC (African National Congress) te polsen: "Het voelde alsof je niet aan je vader vertelt dat je stiekem zijn auto leent", herinnert Simon zich. Hem ging het uitsluitend om muzikale samenwerking, zo benadrukt hij in de ongemakkelijke ontmoeting met Dali Tambo, zoon van de legendarische ANC-leider Oliver Tambo. Deze confrontatie tussen de 'onnozole bezoeker' en het 'geweten van de culturele boycot' vormt de rode draad van Berlingers betoog. Tambo: "Ik respecteerde Simons muziek, maar zijn komst vormde een bedreiging. Het ging om een complete boycot van economie, sport en cultuur", Simon: "Maar waarom waren de muzikanten dan zo blij met mijn komst? We werkten samen, zonder aanzien van ras of kleur".

Helaas blijft Berlinger steken bij de schuldvraag. Ook al komen allerlei zwarte prominenten (Whoopie Goldberg, Oprah Winfrey) langs, hij gaat voorbij aan de context en subtext van Graceland. Simon's interesse voor Zuid-Afrika viel medio jaren tachtig immers samen met de Band Aid-golf die door de westerse wereld waarde. Eensgezind zette de pop-aristocratie zich in voor charitatieve projecten, waaronder de honger in Ethiopië (Live Aid, 1985) of mobiliseerde via het Sun City-project een boycot tegen apartheid. De regisseur maakt hier geen melding van noch van songs die eerder naar Apartheid verwezen zoals 'Biko' (Peter Gabriel, '80) en 'Free Nelson Mandela' (Special Aka, '83).

Ook laat hij na de ware boycot-brekers in zijn film te betrekken. Een grote omissie, want daarmee was Simon's beladen bezoek in een ander daglicht komen te staan.

Een stoet popartiesten trad in voorgaande jaren al kritiekloos in Sun City op. Dit meest luxueuze pretcomplex op het zuidelijk halfrond lag weliswaar in thuisland Bophuthatswana, maar viel feitelijk onder Zuid-Afrika. The Beach Boys, Julio Iglesias, Cliff Richard, Frank Sinatra maar ook zwarte artiesten als Shirley Bassey en Tina Turner traden er op. Elton John gaf er in de zomer van 1983 tien concerten, een jaar later overtroffen door Queen met vijftien optredens.

"Het thuisland waarin Sun City ligt is nooit door de VN erkend. Sun City wordt door het apartheidsregime gebruikt als argument om aan te tonen hoe geïntegreerd zijn samenleving wel is", zo vertelde me de Zuid-Afrikaanse dienstweigeraar Ian Kerkhof in 1984. Pas nadat de Amerikaanse rocker Stevie Van Zandt eind 1985 het initiatief nam voor de Band Aid- plaat 'Sun City' waagde geen enkele artiest het nog langer daar te spelen. Toch werd niet Elton John, Frank Sinatra of Queen het mikpunt van kritiek, maar Paul Simon.

Behalve de context laat Berlinger ook de subtext van Graceland onvermeld. Deze sleutelplaat, die de opkomst van wereldmuziek als genre inluidde, is doortrokken van symboliek. De titel verwijst naar het pop-bedevaartsoord in Memphis waar Elvis Presley had gewoond, in de jaren vijftig hét idool van puber Paul Simon. In die tijd vormde hij met Art Garfunkel het duo Tom & Jerry, gemodelleerd naar de close-harmony van The Everly Brothers die nu de koortjes op het titelnummer verzorgen. Dat opent met de regel 'The Mississippi delta was shining like a national guitar', metafoor voor het zuiden van de VS waar de rock 'n roll geboren werd. Juist de vitaliteit van de Soweto-sound bood Simon weer de vonk van herkenning die hem naar Zuid-Afrika deed gaan. Ook de meeste andere songs verbinden de zuidelijke staten van Amerika met Zuid-Afrika. Ladysmith Black Mambazo herinnert aan de zwarte gospel; de pompende Soweto-accordeon aan zydeco en tex-mex, zuidelijke stijlen waarin de accordeon een hoofdrol vervult. Zodoende spelen Rockin' Dopsie en Los Lobos op de plaat mee.

'Under African Skies' bevat nog een blinde vlek. Het thema van Graceland verwijst indirect naar de apartheid in Amerika. Daar heerste destijds een identiek systeem met aparte bussen voor de zwarte schooljeugd, rassenscheiding in restaurants plus aparte hitlijsten, de zogenaamde 'race records'. Opeens en onweerstaanbaar overbrugde rock 'n roll - een fusie van witte country met zwarte rhythm & blues - die tegenstellingen. De eerste succesvolle stap zette Elvis Presley. De rest is geschiedenis en Simon herschreef die. Onvoorzien werd hij zélf een trait d'union tussen voorheen apart gescheiden werelden. Ditmaal niet op lokale of nationale schaal, maar op mondiale, als een hernieuwde muzikale schakel tussen Amerika en Afrika.

Concert: Vanavond - Paul Simon, Ladysmith Black Mambazo en vele anderen - Ziggo Dome (Amsterdam). Uitverkocht.

Documentaire: 'Under African Skies': do 19/7- Tuschinski (Amsterdam), nagesprek met Paul Simon en regisseur Joe Berlinger.Uitverkocht.

Cd & dvd: Graceland 25th Anniversary Edition (Sony).

Sint Joris en de draak
De hoes van Graceland, een afbeelding van 'Sint Joris en de draak' en afkomstig uit een Koptisch klooster in Ethiopië, blijft al 25 jaar een raadsel. Ethiopië symboliseert het moederland van de Jamaïcaanse rasta's, in bredere zin van alle zwarten in diaspora. Als enige Afrikaans land is het - enkele jaren Italiaanse bezetting daargelaten - nimmer door blanken gekoloniseerd. Paul Simon moet met deze symbolische hoes een sleutel hebben aangereikt: een verwijzing naar de destijds heersende honger aldaar of een indirecte manier om zijn boodschap over Apartheid te verpakken?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden