GRAÇA MACHEL - Perfecte eega die niet wil huwen

De geruchten dat Nelson Mandela na zijn scheiding van Winnie een nieuwe liefde had gevonden, gonsden al het hele jaar door Zuid-Afrika. De mooie, vijftigjarige Graça Machel, weduwe van de in 1986 omgekomen Mozambikaanse president Samora Machel, werd steeds vaker in het gezelschap van de president gesignaleerd. Boze tongen beweren zelfs dat Mandela om haar de scheiding heeft doorgezet.

Maar beiden ontkenden ze dat hun relatie meer was dan een goede vriendschap, al moest Graça wel giechelen als ze ernaar gevraagd werd. Pas op het grootscheepse huwelijksfeest van de Zimbabwaanse president Mugabe, op 17 augustus, bevestigde Mandela eindelijk de geruchten door zijn nieuwe liefde in het openbaar te kussen. Niet veel later maakte het stel bekend dat ze per maand twee weken met elkaar willen doorbrengen. Op de Zuid-Afrikaanse radio vertelde Graça: “Dit is het geluk van mijn leven. Dat ik dit na al die jaren van eenzaamheid nog mee mag maken.” Uit een bruiloft komt een bruiloft voort, zegt de boerenwijsheid en dat gunnen de Zuid-Afrikanen hun eenzame president van harte op zijn oude dag - Mandela is 78.

Graça is, met haar man Samora Machel, één van de boegbeelden geweest in de strijd tegen de apartheid. Het blanke bewind van Zuid-Afrika ondersteunde jarenlang de Renamo-rebellen die op wrede wijze trachtten de Frelimo-regering van Machel omver te werpen. Machel kwam in 1986 om bij een vliegtuigongeluk, net over de Zuid-Afrikaanse grens. Graça is ervan overtuigd dat het blanke bewind verantwoordelijk was voor het ongeluk, hoewel dit nooit is aangetoond. Ze schreef Winnie Mandela, in een reactie op een condoleance: “Degenen die jouw man opgesloten hebben, zijn dezelfden die mijn man vermoord hebben. Door de hoogste bomen om te hakken denken ze het hele woud te kunnen vernietigen.” En zich richtend tot Nelson Mandela, die ze toen nog nooit had ontmoet: “Vanuit je grote gevangenis bracht je een straaltje licht in mijn duisternis.”

Voor zwart Zuid-Afrika was de dood van Machel een schok. Nu, tien jaar later, is zijn weduwe, die vijf jaar lang om haar man rouwde, van harte welkom. De enige kritiek kwam van voormalig aartsbisschop Desmond Tutu. Hij maande zijn goede vriend snel te trouwen met Graça. Een president die staatshoofden ontvangt (zoals koningin Beatrix) mag niet hokken, maar moet het goede voorbeeld geven aan de jeugd.

Het roddelcircuit weet dat de president niets liever zou willen dan trouwen met Graça. Het zou zijn derde huwelijk worden. Maar Graça heeft geen behoefte aan een tweede huwelijk. Zij is tevreden met de huidige LAT-relatie. Ook de regering van Mozambique zou gekant zijn tegen het huwelijk. Ze willen de 'moeder van de natie' liever niet kwijtraken aan Zuid-Afrika.

Het is maar de vraag of Graça zich laat betuttelen. Ze staat bekend als een vrouw die zelf uitmaakt wat ze doet en laat. Niet dat je haar een feministe kan noemen, maar ze heeft zich altijd fel verzet tegen de ondergeschikte positie van vrouwen in Mozambique. In 1980 sprak Samora Machel op een vrouwenconferentie. Naar Graça's smaak stelde hij zich te bevoogdend op en vanuit de zaal beet ze hem toe: “Je kunt vrouwenzaken beter aan ons overlaten.”

Ze was de enige vrouwelijke minister in het kabinet van haar man, die in 1975 president van Mozambique werd. De suggestie was natuurlijk snel gewekt dat Graça haar baan als minister van onderwijs en cultuur slechts aan manlief te danken had. Van dat soort praatjes moet ze niets hebben. Hoeveel ze ook van hem hield, ze paste ervoor in zijn schaduw te staan. Na Machels dood zei een vriend tegen haar: “Samora zou dat niet leuk gevonden hebben.” Graça reageerde als door een wesp gestoken: “Ik ben hier niet als de vrouw van Samora, ik ben mezelf.”

Met haar charme en gevoel voor humor wist ze meermaals de spanning te breken bij vergaderingen van de regering. Maar ze heeft meer in huis dan een mooie glimlach, weet Iain Christie, journalist en huisvriend van de Machels. Graça heeft een uitstekende opleiding gehad. Iets wat in het koloniale Mozambique, zeker voor vrouwen, ongebruikelijk was. In 1968 vertrok ze naar Portugal, het toenmalige moederland, om moderne talen te studeren. Aan de universiteit van Lissabon werd de streng methodistisch opgevoede Graça gegrepen door het marxisme. In 1973 moest ze vluchten voor de geheime politie van president Salazar. Terug in Mozambique sloot ze zich aan bij de vrijheidsstrijders van Frelimo. Toen maakte ze kennis met de leider van het verzet, Samora Machel.

Na de onafhankelijkheid, die in 1975 werd uitgeroepen, zorgde ze er als minister van onderwijs voor dat het aantal schoolgaande kinderen verviervoudigde. Dat werk werd door de Renamo-rebellen later zo goed als ongedaan gemaakt. Veel schooltjes werden verwoest en toen Graça in 1986, gedesillusioneerd, een punt zette achter haar ministerschap was het analfabetisme in Mozambique weer sterk gestegen.

Maar ze bleef zich inzetten voor de kinderen van Afrika, wat haar populariteit alleen maar deed toenemen. In opdracht van de Verenigde Naties legt ze momenteel de laatste hand aan een rapport getiteld: 'De gevolgen van oorlog voor kinderen'. Ook in haar privé-leven spelen kinderen een hoofdrol, niet alleen de twee van haarzelf, maar ook de vier kinderen uit het eerste huwelijk van Samora Machel. Mandela ontmoette ze in 1990, toen hij de plaats innam van een overleden peetoom van één van die kinderen.

Natuurlijk wordt ze in Zuid-Afrika vergeleken met Winnie Mandela. De twee vrouwen hebben hun strijdlust en onafhankelijkheidszin gemeen. Maar heel anders dan Winnie, die bij elke stap die ze zet in een nieuwe controverse geraakt, is het gedrag van Graça vrijwel onbesproken. Letterlijk, want pas de laatste maanden verschijnen er artikelen over haar. En alle journalisten lijken het erover eens: ze draagt haar aureool terecht. Een perfecte goodwill-ambassadrice, moet Unicef gedacht hebben. Ze vroegen haar in 1986 in het voetspoor te treden van Audrey Hepburn en Danny Kaye. Een perfecte eega voor onze aanbeden president, denken ze in Zuid-Afrika. Maar of ze elkaar ooit het jawoord zullen geven, dat zal Graça zelf wel beslissen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden