Graaien in Bollywood

De Indiase acteur Naseeruddin Shah is in Nederland om zijn films en toneelstuk te promoten. Hoewel groot geworden in Bombay, heeft hij forse kritiek op Bollywood.

Acteren is niet meer dan het communiceren van wat de scriptschrijver schrijft. „Dat geldt voor zowel de filmhuisfilms als voor de commerciële films. Het verschil zit hem in de ideeën die worden uitgedragen in het script”, zegt de Indiase acteur/regisseur Naseeruddin Shah (57) die deze week in Nederland is op uitnodiging van het Tropentheater in Amsterdam. „Ik ben slechts een boodschapper die de ideeën van de schrijver naar het grote publiek brengt. Dat doe ik via de camera, dat kleine lensje waardoor ik miljoenen kijkers kan bedienen, of via het toneel vanwaar ik mij rechtstreeks tot de bezoekers kan richten.”

Shah speelde in zijn jonge jaren de angry young man die zijn woord als wapen gebruikte. Later kreeg hij vooral vaderrollen, zoals in de bekende Mira Nair-productie Monsoon Wedding. Hij heeft ervaring in commerciële films, in artfilms en op het toneel. Maar hij neemt bewust steeds minder rollen aan in commerciële Bollywoodfilms, omdat hij die ’corrupte grootste filmindustrie ter wereld’ zat is.

De bekende acteur deed dat al die jaren omdat hij het acteren zelf erg leuk vindt, maar stilletjes neemt hij afstand. Hij weet dat wat hij zegt over hun commerciële filmindustrie niet in goede aarde valt bij de Indiërs, maar hij laat zich niet weerhouden te fulmineren tegen die gevestigde ’geldverslindende’ orde. „Ik geloof dan ook niet in die filmmakers die zeggen dat ze in Bollywood willen werken om dat grote graaisysteem van binnenuit te veranderen. Nonsens, het enige waar het in die sector om gaat is geld, geld en nog eens geld. Daar wil ik mij steeds meer verre van houden. Er zijn dan ook weinig filmmakers die terugkomen in de low budget art-sector na hun avonturen in Bollywood.”

Waar hij zich liever op wil toeleggen zijn filmhuisfilms en toneel. „Acteren in een artfilm is écht. De rollen zijn echt, de personages zijn echt. Uit het leven gegrepen. Geen verzinsels van een op geld beluste producer die alleen maar mooie dingen wil laten zien”, zegt Shah.

„Voor commerciële films bereidde ik mij dan ook amper voor. Ik stond op uit mijn bed, ging naar de set en deed mijn tekst. Voor een artistieke film moet ik mij heel lang voorbereiden. Een rol van een hongerlijdende boer gaat dan ook veel dieper dan een rol van een computermagnaat die over de wereld wil heersen in een superheldenfilm.”

Hij refereert hier aan zijn laatste commerciële rol uit 2005 in de populaire film Krissh, waarin de populaire atletisch gebouwde acteur Hrithik Roshan, die vooral bekend is van van zijn filmdanskunsten, de rol heeft van de superheld die de wereld moet redden van zijn vijand, Naseeruddin Shah. Die ontwierp een computer die alles kan voorspellen.

„Artfilms zijn ideologisch. Daar zit een idee achter. Bij commerciële films is het enige wat telt: veel bezoekers, dus weer veel geld. Dat merk je aan alles. Het decor moet onrealistisch mooi zijn, de mannen moeten gespierd en succesvol zijn en de vrouwen zo mooi mogelijk. Vandaar de opkomst van de missen World en Universe en andere fotomodellen. De muziek moet populair en meezing- en dansbaar zijn. Alles, op de zang en dans na, wordt al jaren gekopieerd van Hollywood. Maar niet de inhoud, en daar gaat het uiteindelijk om. De stijl nemen ze over, maar helaas niet de ideeën. Verkeerde keuze volgens mij. Daar moet ik niets van hebben. Al die nieuwe acteurs en actrices bijvoorbeeld, ik houd ze niet uit elkaar. Die kicken op die vleeskeuringen en rode lopers. Ze lopen met zichzelf te koop alsof het om hen gaat. Maar het gaat om hun rol, om de film en om wie ze spelen.”

Shah is met zijn toneelgezelschap in Amsterdam om zijn toneelstuk te promoten, waarin hij samen met zijn echtgenote en dochter drie monologen opvoert. En om zijn filmhuisfilms die op verschillende plekken worden vertoond aan te prijzen. Overigens heeft hij ook nog twee zoons met acteeraspiraties. Toneel is een van zijn passies. „Ik heb op Europese podia gestaan met Hamlet van Shakespeare, geregisseerd door ’topper’ Peter Brook. Ik had een klein rolletje. Toen kwam ik erachter dat dit is wat ik vaker wilde doen.”

Het begin van Shahs carrière verliep niet rooskleurig. Hij botste op een muur van onwil bij zijn familie. Zijn vader zag het acteervak totaal niet zitten. „Hij zag liever dat zijn zoon advocaat, arts of ingenieur werd. Net zoals veel Indiërs dat willen.” Hij vertrok zonder medeweten van zijn ouders naar Bombay, waar de Indiase filmindustrie Bollywood sinds jaar en dag is gevestigd. Hij logeerde eerst een weekje bij een vriend waarna hij een tijd lang op de bonnefooi door de miljoenenstad zwierf.

Hij bekostigde zijn verblijf met klusjes en figurantenrolletjes. Tot zijn ouders hem opspoorden en naar huis terughaalden. Shah ging studeren zoals zijn vader dat wilde, maar dan Engelse literatuur, waarna hij toch naar de toneelacademie ging en uiteindelijk acteur in Bombay werd. „Dat is de stad van mijn dromen, ook toen ik er zo moest afzien in het begin. Daarom woon ik nog steeds in die grote, massale, vieze stad. Maar ik zou niet weten waar ik anders zou willen wonen.”

De familie Shah was een puissant rijke moslimfamilie in de Indiase deelstaat Uttar Pradesh, waar veel Surinaamse Hindostanen in Nederland oorspronkelijk ook vandaan komen. Kameraad van Mahatma Gandhi, en Jawaharlal Nehru (vader van de doodgeschoten politica Indira Gandhi) kwam zelfs bij ze op bezoek. Maar de familie had geen visie, aldus Shah. „Ze waren kortzichtig. Smeten met geld en hadden totaal geen toekomstbeeld van wat met hun rijkdom te doen. Al dat land, al hun bezittingen, alles verloren ze, omdat ze op een gegeven ogenblik alles op hadden gemaakt. Alles werd overgenomen door andere grootgrondbezitters.”

Shah is sociaal geëngageerd, maar interesseert zich niet voor politiek. Wel stoort hij zich aan de oorlog in Afghanistan, het land waar zijn overgrootvader vandaan kwam als huurling voor het Indiase leger. Alles wat daar ooit van de familie Shah was, is verwoest.

„Dat allemaal dankzij George Walker Bush, hij is verantwoordelijk voor de ellende die daar is aangericht. Over mijn familieverhaal, de afbraak en de wederopbouw van dat land zou ik best een film willen maken. Maar dan moet ik wel een miljoenenbudget hebben.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden