Graaf Turfmarkt en Damrak maar weer open

Het platteland krijgt steeds meer last van overtollig water uit de steden. Dus moeten de oude grachten weer worden opengegraven.

door Leo Q. Onderwater

Hoewel de regenval in augustus niet zo langdurig was als in Midden-Europa, kregen ook enkele steden in West-Nederland in korte tijd te kampen met fikse wateroverlast. Kortstondige onweersbuien brachten Leiden, Haarlem, Utrecht en een aantal plaatsen in het Gooi in de problemen. Riolen raakten overbelast, straten en kelders liepen onder en woningen kwamen blank te staan.

Naast de regenval wordt Nederland geconfronteerd met een enorme aanvoer van water uit het buitenland. In 1995 liepen diverse buurtschappen in het rivierengebied onder water vanwege te hoge waterstanden en slechte dijken. Op het nippertje zijn we toen aan een ramp ontkomen.

Om wateroverlast vanuit de Waal in de toekomst het hoofd te kunnen bieden, heeft het kabinet inmiddels maatregelen genomen om de vereiste overloopgebieden te creëren. Daardoor kan in 2015 een verlaging van de rivierwaterstand van zo'n dertig centimeter worden gehaald.

Ofschoon Rijkswaterstaat in 2001 de watertoets heeft ingevoerd om meer ruimte voor water te kunnen creëren, komt hiervan in de praktijk onvoldoende terecht. Ruimte voor water is immers niet alleen maar een kwestie van het rivierengebied, maar ook van de verstedelijkte gebieden, vooral in het westen van Nederland.

In Amsterdam, Den Haag en Rotterdam wordt door het ondergronds bouwen veel bergingscapaciteit onttrokken. Het verdwijnen van bergingsruimte wordt vaak niet of onvoldoende gecompenseerd door vervangende ruimte. In het verleden heeft de oost-west lijn van de Amsterdamse metro al een fikse hoeveelheid aan bergingsruimte in beslag genomen, maar de NoordZuidlijn doet een nog veel grotere aanslag op de bergingscapaciteit. In Den Haag zie je door de aanleg van een één kilometerlange tramtunnel, de Koningstunnel en de vele ondergrondse parkeergarages onder ministeries, het stadhuis en het Malieveld ook al een afname van bergingscapaciteit voor het grondwater. Bovendien wordt het grondwater op veel plaatsen door bemaling tot een onaanvaardbaar laag niveau gebracht. We denken met pompen droge voeten te houden; maar hoe meer water we afvoeren des te dieper wij door het inklinken van de bodem wegzakken. Men leeft onvoldoende met het besef, dat de steden in West-Nederland en Friesland als watersteden zijn gebouwd in een delta.

Er is derhalve veel voor te zeggen om de ooit gedempte grachten in de grote steden weer in hun volle glorie terug te brengen, teneinde het hemelwater af te voeren. Dat is niet vanuit een nostalgisch verlangen naar de grachtenstructuur van de klassieke Hollandse stad, maar bitterharde noodzaak om een goede waterhuishouding van het stedelijk gebied te bewerkstelligen.

Want de stedenbouwkundige opzet van de middeleeuwse Hollandse stad met zijn grachten was niet slechts gebaseerd op het transport via het water, maar werd vooral ook ingegeven vanwege een verantwoord waterbeheer. Het principe van de klassieke Hollandse stad met zijn grachtengordels en dwarsverbindingen is door onze voorvaderen zorgvuldig doordacht en uitgevoerd, maar in de vorige eeuw teloorgegaan door het achteloos dempen van grachten. Vanwege een enorme toename van het regenwater van de laatste jaren ondervinden we daarvan nu de kwalijke gevolgen.

De voornaamste reden voor het dempen van grachten was de aanleg van riolering. Veel grachten vervuilden immers ten gevolge van onvoldoende doorstroming.

Daarentegen zijn juist de aanleg van riolering en rioolwaterzuiveringsinstallaties in het kader van de volksgezondheid de belangrijkste vondsten geweest; veel belangrijker nog dan allerlei medische technieken en voorzieningen en nieuwe medicijnen.

Het stedelijk gebied heeft door een verder gaande verdichting met bebouwing en infrastructuur steeds minder mogelijkheden voor infiltratie van hemelwater in de bodem, waardoor het hemelwater in toenemende mate via een rioleringsstelsel naar het 'landelijk' gebied moet worden afgevoerd. Dat zou ook anders kunnen door het relatief schone hemelwater op de grachten of open water te lozen, zodat het buitengebied niet meteen wordt belast met de lozing van hemelwater via een ingewikkeld en kostbaar rioleringstelsel.

Er dienen mogelijkheden gecreëerd te worden om het hemelwater langer vast te houden -dat wil zeggen; het niet vroegtijdig tot afvoer te laten komen. Gemeenten wentelen hun binnenstedelijke problemen inzake de berging van water te gemakkelijk en te snel af op de waterschappen.

Derhalve moeten ooit gedempte grachten zoals de Stille Veerkade, de Turfmarkt, de Nieuwe Haven, de Schedeldoekshaven en de Paviljoensgracht in Den Haag weer worden opengelegd. Dat geldt evenzo voor de Nieuwezijds Voorburgwal, de Elandsgracht, de Palmgracht, Lindengracht en de Westerstraat in Amsterdam.

Naast de genoemde steden en Utrecht zijn er ook veel middelgrote steden, zoals Leiden, Delft, Haarlem, Gouda, Alphen aan de Rijn, waar grachten zijn gedempt; die weer moeten worden opengegraven.

Net zoals er in het landelijk gebied overloopgebieden worden gecreëerd voor de opvang van een plotselinge enorme toevloed aan rivierwater, zal er ook ruimte moeten worden gemaakt in stedelijke gebieden om het regenwater van kortstondige fikse regenbuien op te vangen en langer vast te houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden