Recensie

‘Gouden bergen’ is een historische roman, maar laat vooral veel zien over tijdloze mechanismes tussen mensen

New York Shortly After Independence, Scene of the East River 18th C. George Torina 18th C. American Beeld Getty Images/SuperStock RM
New York Shortly After Independence, Scene of the East River 18th C. George Torina 18th C. AmericanBeeld Getty Images/SuperStock RM

Debuut van Francis Spufford over het 18de-eeuwse New York, dat ook met maar 7000 inwoners een bikkelharde stad was.

‘If I can make it there, I’ll make it anywhere”, zong Frank Sinatra over New York. Een dubbelzinnige regel, die The Big Apple tegelijkertijd benoemt als stad waar alles mogelijk is én als hardste leerstoel ter wereld. Uit Francis Spuffords debuutroman ‘Gouden bergen’ blijkt dat exact die paradox de metropool al in 1746 beheerste – al was het toen een stadje van slechts 7000 inwoners, en stelde de entertainmentindustrie nog weinig voor.

Het is Allerheiligen als ene Mr. Smith, afkomstig uit Londen, aankomt in de haven van New York. Hij gaat rechtstreeks door naar de lokale koopman Lovell om een wisselbrief ter waarde van duizend pond te verzilveren. Een astronomisch bedrag, zoiets als een derde van Lovells hele jaaromzet. Hij heeft het niet op de plank liggen, en al helemaal niet voor een vage jongeman zonder referenties. Maar Smith kan wachten. Als hij wat cash kan krijgen om de komende weken door te komen, dan wachten ze gewoon op de volgende boot uit Engeland. Die zal de benodigde bewijsstukken bij zich hebben.

Cash is er niet

Maar cash is er niet. De nieuwe wereld blijkt nauwelijks meer aan muntgeld te doen. De bergen goud waarover in Europa wordt gedroomd? Onzichtbaar. Er zijn alleen cijfers in het grootboek, en vodjes papier met een getal erop. In de dagen die volgen, blijken wel meer ideaalbeelden niet te kloppen. Het dagelijks leven rond ‘Mannahatta’ is ronduit dorps, de machthebbers hebben zesdubbele agenda’s, de bewoners laten bij het minste of geringste hun vriendelijke façade vallen.

Daar staat tegenover dat Smith de wereld ook niet erg frank tegemoet treedt. Meestal heten mensen die zich Mr. Smith noemen niet echt zo. Deze wel. Maar dat is ook zo’n beetje het enige dat hij over zichzelf wil onthullen. Hij lijkt zelfs zijn best te doen de geruchten te bevorderen dat hij een oplichter is, een charlatan, misschien wel een crimineel.

Zucht naar macht en weelde

Francis Spufford schreef een reeks non-fictieboeken over onderwerpen als emigratie, religie en de zucht naar macht en weelde. Al die elementen keren terug in ‘Gouden bergen’, met als overkoepelend trefwoord ‘vrijheid’. In de 18de eeuw bliezen de Amerikanen al net zo hoog van de toren over hun soevereiniteit als nu. Als nieuwkomer ziet Smith de keerzijde. De situatie van de slaven bijvoorbeeld, die met even grote aantallen sterven als ze worden aangevoerd. Die van de vrouwen, die verder van het openbare leven staan dan hij in Londen gewend is. En het strafsysteem is niet alleen partijdig, maar ronduit barbaars.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

null Beeld rv
Beeld rv

Korte tijd lukt het Smith zich te handhaven te midden van mensen die hem hetzij wantrouwen, hetzij van zijn aanstaande weelde hopen te profiteren. Dan sluit zich een net waarvan hij het bestaan niet eens vermoedde.

Over hoe ‘Gouden bergen’ verder gaat, vertel ik beter niets, omdat het een opeenvolging is van toneeldoeken die opgaan om een nieuwe werkelijkheid te onthullen. Ook letterlijk: Spufford vertelt smakelijk over het theaterleven. Sowieso schetst hij situaties op de barokke wijze die actueel was in de tijd waarin het boek speelt. Vol kleuren, (vieze) geuren en uitwaaierende bewegingen. Met voor mijn smaak soms te veel effectbejag. Bij het zoveelste briesje dat als kattenpootjes over het water trippelt, bij de zoveelste alinea die metafoor op metafoor stapelt, had ik de neiging even een stukje over te slaan. Al was ik steeds achteraf blij dat ik dat niet had gedaan, als ik weer iets moois las als “alles leek vertraagd te zijn tot de snelheid van de vallende sneeuw”.

Koudste winter in tijden

New York beleeft dit jaar de koudste winter in tijden. Ook in Spuffords Mannahatta van 1746 zijn de donkere dagen ongenadig, vooral voor hen die minder vrij zijn. Armen, zwarten, ieder die niet aan het rolmodel van de Brits-Nederlandse kolonialen voldoet. Want dát is de mal waarbinnen je het (terug naar Sinatra) wel of niet kunt maken.

Uiteindelijk blijken de motieven van Smith anders te zijn dan iemand kon vermoeden, veel nobeler ook, zo nobel dat hij er alleen maar om veracht kan worden. Door tijdgenoten, wilde ik schrijven, maar dat woord heb ik weer weggehaald. ‘Gouden bergen’ is dan wel een historische roman, maar laat vooral veel zien over tijdloze mechanismes tussen mensen.

Francis Spufford
Gouden Bergen
Vert. Lucie van rooij, inger Limburg. nieuw amsterdam; 368 blz. € 22,99

Wie is Francis Spufford?

Francis Spufford, zoon van een econoom en een geschiedkundige, doceert sinds 2008 schrijven aan Goldsmiths College in Londen. Hij debuteerde vorig jaar pas, op zijn 52ste, met een roman. Eerder schreef hij vijf non-fictie boeken, onder andere over de Sovjet Unie en over het christendom. Het laatste boek was getiteld: ‘Dit is geen verdediging! Waarom het christendom, ondanks alles, verrassend veel emotionele diepgang heeft’.

Spufford is praktizerend christen en getrouwd met een geestelijke, kanunnik in de kathedraal van Ely.

Onlangs zei Spufford in The Guardian dat hij spijt had dat hij niet veel eerder fictie was gaan schrijven. “Het is fascinerend om te kunnen onderzoeken wat het betekent om niet jezelf te zijn.” Ook religie, een belangrijk thema in zijn werk, ziet Spufford als een vorm van verbeelding, een manier om om te gaan met paradoxen en onzekerheden, zonder ze op te hoeven lossen of te moeten bewijzen.

Lees hier meer boekrecensies van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden