Gouda, stad van de culturele kaalslag

Met de Historische Vereniging die Goude op pad langs plaatsen van ziekenzorg in de Goudse binnenstad.

Het venijn zit in de staart van deze wandeling. We hadden dit loopje door de schitterende binnenstad van Gouda willen laten eindigen ín het Nationaal Farmaceutisch Museum, gevestigd in een fraai koopmanshuis aan de Westhaven. Maar de wandeling stopt vóór het museum. Sinds 1 september zit de deur op slot.

Cultuurwethouder Daphne Bergman (D66) van Gouda heeft de huur opgezegd. Bezuinigingen. Het diep verbolgen museumbestuur zoekt naarstig naar een nieuwe locatie, elders, in een andere stad. "Wij zijn in feite de tent uitgewerkt door een wethouder die twee petten op heeft: cultuur en vastgoed", zegt een boze bestuursvoorzitter Toine Pieters, hoogleraar geschiedenis van de farmacie in Utrecht. Gouda is de stad van de culturele kaalslag, aldus Pieters. Zware woorden, maar begrijpelijk van een in de geschiedenis geïnteresseerde apotheker die net zijn museum is kwijtgeraakt.

Vooralsnog wemelt het in de Goudse binnenstad van historisch cultuurgoed, met op haast iedere straathoek een monument. Deze route door het hart van Gouda staat in het teken van ziekte en gezondheid. De wandeling is uitgestippeld door Miranda van Elswijk en Rowanne Verhulst voor de Historische Vereniging die Goude. Van Elswijk en Verhulst voeren wandelaars langs historische plaatsen die iets met de vroegere ziekenzorg te maken hebben.

Miranda van Elswijk woont met haar gezin in zo'n pand-met-een-geschiedenis, Spieringstraat 113 (5), in één van de oudste straten van Gouda. De eerste bewijzen van bebouwing aan de Spieringstraat 113 dateren van 1383. Het pand was ooit een koetshuis met stal, deed in de negentiende eeuw dienst als openbare gymnastiekschool, werd rond de jaren dertig van de vorige eeuw een medisch centrum, waar de schoolarts zijn praktijk had. Jarenlang was in dit huis ook het Goudse consultatiebureau gevestigd.

Op Open Monumentendag, vorige maand, heeft Miranda de deuren van haar ruime huis opengegooid. "Het was enorm druk. Vooral de lange betegelde gang riep bij veel mensen herinneringen op. Hier hadden ze als kind in een lange rij op de koude tegels staan wachten op hun beurt bij de schoolarts of de consultatiearts."

We beginnen deze wandeling bij het NS-Station Gouda. We lopen via de Kleiwegbrug linksaf de Korte Vest op en gaan met de bocht mee de Agnietenstraat in. Op de plek waar nu bioscoop Arcade staat, stond ooit een kazerne met een pesthuis. Dit is het Maria Magdalenaconvent, een voormalig vrouwenklooster (1). Op het terrein van dit klooster verrees rond 1613 een pesthuis. De overleden pestlijders werden jarenlang naast het pesthuis begraven. Ook toen het gebouw kazerne was geworden, bleef het terrein deels in gebruik als begraafplaats.

Van de Agnietenstraat komen we, via de Nieuwstraat en een stukje Kleiweg op de Turfmarkt, waar op nummer 54-56 het woonhuis (2) staat van stadsarts Büchner. Voor de bevolking van Gouda in de negentiende eeuw heeft deze arts grote betekenis gehad, vooral vanwege zijn strijd tegen besmettelijke ziekten. Willem Frederik Büchner, geboren in 1780 in Reinheim, overleed in 1855 in Gouda. Hij deed veel aan verbetering van de woonomstandigheden van de werkende bevolking. Hij maakte zich sterk voor verbetering van het drinkwater. En hij streed tegen drankmisbruik. Er was op dit punt een wereld te winnen in het negentiende eeuwse Gouda. Rond 1840 was de gemiddelde levensverwachting van een Gouwenaar net iets meer dan 21 jaar, veel lager dan in de meeste andere steden in Nederland.

Via de Turfmarkt en het Nonnenwater, een stukje Raam en de Vlamingstraat lopen we de Vest op. Pal aan het water van de Turfsingel staat de Asschuur (3), een rijksmonument, in gebruik als poppodium van de Stichting So What. De uit gele ijsselstenen opgetrokken Asschuur werd gebouwd in 1844 en diende voor opslag van haardas, die voordien in de grachten werd gestort.

Iets verderop aan de Vest aan de voet van de molen De Roode Leeuw (4) bevond zich eens de hortus botanicus van Gouda. Die was een initiatief van stadsarts Büchner. In de plantentuin konden apothekersleerlingen kennis opdoen van geneeskrachtige en giftige planten en kruiden. Net buiten de stadsmuur, vlakbij de korenmolen, was een reep grond beschikbaar. De tuin werd in 1839 opengesteld. Nog voordat Büchner kwam te overlijden was de tuin al weer opgeheven.

Over de Regulierenhof, Raam, Veerstal en Westhaven lopen we langs het huis van Miranda van Elswijk en verderop langs het lommerrijke Raoul Wallenbergplantsoen, met daarop het toegangshek van de voormalige joodse begraafplaats. We gaan over het Willem Vroesenpad, Achter de Kerk langs over de Dubbele Buurt naar de Oosthaven, het Catharina Gasthuis (6), waarvan het oudste deel dateert uit de veertiende eeuw. Het voormalige ziekenhuis is nu onderkomen van het museumgoudA, in 1874 opgericht als Stedelijk Museum Gouda en afgelopen zomer in opspraak gekomen door de omstreden veiling bij Sotheby's van het schilderij The Schoolboys van de Nederlandse kunstenares Marlene Dumas.

Het museum heeft hard geld nodig, omdat er vijf ton op de begroting is gekort. De verkoop van het werk van Dumas, in 1988 aangekocht voor 18.000 gulden, bracht bijna een miljoen euro op. De veiling leidde tot ophef in de museumwereld. Musea zijn bang dat door de handelwijze van Gouda meerdere musea delen van collecties zullen gaan verkopen. Binnen de Museumvereniging gaan stemmen op om museumgoudA te royeren als lid. Eind november wordt daarover gestemd.

De bezuinigingen raken ook een ander Gouds museum keihard. Even verderop, aan de Westhaven 29 (9) is in een schitterend koopmanshuis, waarvan de oudste delen uit 1513 dateren, het Nationaal Farmaceutisch Museum gevestigd. Maar het gebouw zit potdicht. De huurovereenkomst is opgezegd en een aanbod van het bestuur van het farmaceutische museum om het pand te kopen is afgewezen.

Het gebouw van het farmaceutisch museum, genaamd De Moriaan, is een oude tabakswinkel. De bezoekers kregen er een beeld van de ontdekking, bereiding, aflevering en het gebruik van geneesmiddelen door de eeuwen heen. Bijzonder is ook de achtertuin van het museum - ook gesloten - waar een medicinale tuin is ingericht met geneeskrachtige planten. Voorzitter Pieters zoekt nog naar een nieuwe locatie voor het museum. Tot het zover is, zijn er plannen om de stukken digitaal vast te leggen en er een virtueel internetmuseum van te maken.

Het Gouds metaheerhuis
Helaas staat het gebouwtje achter een gesloten poort, maar verscholen achter in de tuin van 'De Haven' aan de Oosthaven 31 staat het metaheerhuis (8), restant van een joods verleden. Ooit was hier het Centraal Israëlitisch Oude Mannen- en Vrouwenhuis gevestigd. In de tuin werd in 1899 het metaheerhuis gebouwd. In dit Bet Tohorah, 'huis der reiniging', werd overledenen ritueel gereinigd, voorafgaand aan de begrafenis. Bij deze reiniging wordt het lichaam geheel afgedekt met een laken terwijl er, onder het uitspreken van zegeningen, kommen warm water over het lichaam worden uitgegoten. Het bijzondere is dat deze metaheerhuizen doorgaans op de joodse begraafplaatsen werden gebouwd. Het Gouds metaheerhuis is op afspraak te bezoeken: info@goudsmetaheerhuis.nl

Diaconessenhuis De Wijk
Westhaven 11 (7) is in feite de bakermat van de professionele ziekenzorg in Gouda. Na een noodkreet van de kerken, stuurde de Hervormde Diaconesseninrichting in Amsterdam in 1987 zuster Mieke Hogewerf naar Gouda. Zij betrok met andere wijkzusters in 1902 het pand Callicarpa aan de Westhaven. Er werden enkele kamers voor zieken ingericht en al vrij snel kwam er ook een operatiekamer. Zo ontstond De Wijk, dat in 1941 een diaconessenhuis werd, voorloper van het huidige Groene Hart Ziekenhuis.

www.trouw.nl/natuurtochten De grootste verzameling wandel- en fietstochten

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden