Review

'Götterdümmerung' als menselijk drama verteld/opera

AMSTERDAM - Met een omhelzing bezegelden dirigent Hartmut Haenchen en regisseur Pierre Audi tijdens het slotapplaus van 'Götterdümmerung' de finale van hun samenwerking in 'Der Ring des Nibelungen'. De première van het vierde deel uit de opera-cyclus van Richard Wagner kreeg dinsdagavond in het Muziektheater een met gejuich doorspekt onthaal, speciaal voor de grootse muzikale prestatie van het Nederlands Philharmonisch Orkest in de bijna zes uur durende voorstelling.

'Götterdümmerung' rolt niet alleen het verhaal over macht, mysterie en liefde verder af tot aan een allesvernietigend einde; de vierde aflevering van de 'Ring' vat zowel in de proloog als in een aantal scènes ook de kerngebeurtenissen uit 'Das Rheingold', 'Die Walküre' en 'Siegfried' samen. Het is een opera met een hoog vertelgehalte, maar ook met veel operateske actiescènes.

Voor het eerst treedt er een koor (kloek zingend ensemble in suggestieve kostuums) op, speelt het verhaal zich af op mensenniveau en op herkenbare locaties als een vorstelijk hof, en is er sprake van liefdesscènes die ook uit de brein van een Verdi of Puccini konden zijn ontsproten. In de kostuums voor Gunther, de vorst der Gibichungen en zijn zuster Gutrune drukte ontwerpster Eiko Ishioka die burger-operacultuur fraai uit. Zelfs Siegfried, de ruige bonk uit het woud, die zijn belofte van trouw aan Brünnhilde door een toverdrank vergeet en Gutrune omhelst, zag er als een heertje uit.

Beschouwingen in de vorm van lange monologen of dialogen zoals in eerdere afleveringen door Wotan en Brünnhilde, ontbreken vrijwel in 'Götterdümmerung'. De goden ontbreken helemaal; slechts twee mythologische figuren duiken nog even op in kleine, maar invloedrijke scènes: Waltraute, een van de Walküren, en de kwaad-beluste Alberich, tegenspeler van Wotan.

Waltraute komt haar naar mensenstatus verwezen zuster Brünnhilde melden dat het einde nadert en dat er maar één uitweg is, en die ligt in de handen van Brünnhilde; letterlijk zit die aan de hand van Brünnhilde: de ring gesmeed uit het Rijngoud. Maar Brünnhilde weigert die stap te zetten, want de ring kreeg zij van Siegfried als liefdespand; de ring is voor haar het teken van trouw. Anne Gjevang als Waltraute gaf door haar expressief gezongen betoog een geweldige lading aan deze scène. Tegenover haar stond in een spannend uitgewerkte personenregie een even standvastig als emotioneel gekarakteriseerde Brünnhilde van Jeanine Altmayer, die in deze 'Götterdümmerung' veel beter in haar stem zit dan in de 'Siegfried', begin juni. In deze ontmoeting bereikten dirigent Haenchen en zijn musici met een laaiende omspeling hun eerste hoogtepunt. De andere speler uit de buiten-menselijke wereld, Alberich, heeft eenzelfde waarschuwende rol: 'Slaap je, Hagen, mijn zoon?' zingt Alberich als hij, letterlijk in beeld gebracht, afdaalt naar de Rijnoever waar Hagen een droomslaap beleeft.

Alberich gebruikt zijn zoon, verwekt bij de moeder van Gunther, als pion; het is Alberichs laatste kans alsnog het Rijngoud en dus de macht te verwerven. Kippenvel verwekkend was de intensiteit waarmee Henk Smit het 'Hörst du, Hagen, mein Sohn' in de hersens van Hagen siste. Waarlijk boosaardig was de wijze waarop Hagen zijn taak vervulde in de roluitbeelding door de bas Kurt Rydl. Een verre van geciviliseerd type, met een hoofd gemodelleerd naar de monsterlijke schedel van Alberich, een bodybuilder-slachterstype met ontbloot bovenlijf en donkere stalen stem.

Begrijpelijk dat hij ovaties mocht incasseren, schokkend meer dan zijn tegenspeler Heinz Kruse als Siegfried. Die maakte vocaal minder indruk dan in de 'Siegfried'. Bovendien bleek in de 'Götterdümmerung' hoe zijn kleine gezette gestalte het beeld dat deze held moet uitstralen, corrumpeert. In de beroemde scène dat Siegfried met de Tarnhelm de gedaante aanneemt van Gunther om die te laten doordringen tot Brünnhilde, had regisseur Audi ervoor gekozen om zowel Gunther (de rijzige, goed zingende bariton Wolfgang Schöne) als Siegfried (in zwart gekleed, met zwarte verdwijnhoed op) de vuurkring rond Brünhilde te laten infiltreren. Een aardig idee, maar het zag er niet uit, want half naast Gunther met gouden Tarnhelm hobbelde een soort kobold.

Dat is de tol die betaald moet worden in gezongen theater waar de kwaliteit van de stembanden prevaleert boven die van de fysieke of theatrale wensen en doelstellingen. Zoals in de openingsscène, de proloog, waarin de drie Nornen (een puik zingend vrouwentrio) het naderend onheil verwoorden. Zij schrijden gewijd over een volkomen leeg toneel, een vlakte waar niets anders dan een 'Endspiel' kan plaatsvinden, gevat in een ring die ook het orkest omvat. Theater zoals Bob Wilson creëert; maar die kan zijn medewerkers kiezen en trainen op theatrale perfectie. Audi kan dat niet. En dus verliepen de bewegingen net niet strak genoeg; werd de rode knoedel waar zij bij stonden (de wond van de gekapte Welt-esche, de Wereldboom) niet zó uiteengetrokken dat je in toeschouwers-trance raakte.

In die trance vingen regie en muzikale uitwerking het ademloze publiek wel met de scène van Siegfrieds dood. Niet volgens Wagners regie-aanduiding, maar wel overeenkomstig de libretto-tekst, voegde Brünnhilde zich treurend bij de gedode held, vlijde zich tegen zijn lichaam. Onvergetelijk zoals Altmeyer dat uitspeelde. Hier ging godenondergang over in mensenopgang; uitbeelding van opofferende liefde die, na het zinderend gezongen 'Wie die Sonne lauter strahlt mir sein Licht' en een schitterend orkest-naspel, de kern van het menselijk drama bevatte. Zo ontvouwde Pierre Audi 'Götterdümmerung', niet als een betoog, maar als een vertelling, muzikaal door Hartmut Haenchen met vele nuances ingekleurd. Het slotbeeld, met zinsbegoochelende kleur- en lichteffecten door de hele zaal, toonde ook de kleur groen. De hoop. Ontroerend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden