Goslinga / SP van Jan treft met kermisliefde PvdA èn CDA

De sociaal-democraat Anne Vondeling maakte zich midden jaren zestig als minister van financiën impopulair bij de gewone man door het verhogen van de belasting op het rokertje, de borrel en schoenreparaties.

door Hans Goslinga

Zijn politieke nazaat Wouter Bos kan hetzelfde overkomen als hij het voornemen doorzet de belasting op kermissen te verhogen. SP-leider Jan Marijnissen legde in het debat over de regeringsverklaring van het kabinet-Balkenende/Bos trefzeker de vinger bij dit kleine detail en waarschuwde voor ernstiger gevolgen dan verlies van populariteit: U weet, zei hij tegen het nieuwe kabinet, dat het eerste oproer in de Jordaan een kermisoproer was. ’Als u echt oproer wilt, moet u iets tegen kermissen ondernemen.’

Het was een klein, maar politiek fijn prikje in de richting van de PvdA. Marijnissen gaf er zonder zoveel woorden mee aan dat hij dichter bij de gewone mensen staat dan de sociaal-democraten. De uitslag van de verkiezingen voor de provinciale staten stelde hem een week later in het gelijk. De resultaten bevestigden wat in de uitslag van de Kamerverkiezingen al zichtbaar was geworden: de SP is een steeds grotere concurrent van de PvdA. In Noord-Brabant en Limburg heeft zij de sociaal-democraten overvleugeld, in de Randstad komt zij dichtbij, in het noorden is de afstand nog beduidend maar ook daar wordt het gat kleiner.

Minder opvallend, maar minstens zo spectaculair is dat de SP ook voor het CDA een steeds serieuzere bedreiging gaat vormen. In grote steden in het zuiden als Eindhoven, Den Bosch, Tilburg en Heerlen werd de partij bij de statenverkiezingen de grootste, elders rukte zij op.

In de Kamer trok Marijnissen twee weken terug nog wel even in de vertrouwde communistische stijl van leer tegen de ’grootgraaiers’ in de top van het bedrijfsleven die schuldig maken aan ’schaamteloze zelfverrijking’. Maar deze retoriek maakt steeds meer plaats voor een ander idioom dat drijft op zachtere tonen, die zich niet langer verdragen met vuistslagen maar als vanzelf oproepen tot omarmende gebaren en een redelijke houding. Als zich in de figuur van Marijnissen een Marcus Bakker en een Ruud Lubbers ophouden, komt de laatste steeds meer op de voorgrond en is de gestaalde communist langzaam aan het vervagen.

De verkiezingsuitslagen tonen aan dat de kiezers in het zuiden zich, meer nog dan elders, tot de transformerende SP voelen aangetrokken. Dat kan erop duiden dat Marijnissen en zijn partij gedijen in de katholieke cultuur. Als dat zo is, kan de opmars van de partij mede worden verklaard uit de sterk protestantse inslag van de kabinetten-Balkenende.

Voor protestanten is religie in de eerste plaats een zaak van het individu, voor katholieken veel meer een kwestie van cultuur en gemeenschap. In de Nederlandse politiek is dat verschil zichtbaar geworden in de doorgaans soepele samenwerking tussen protestanten en liberalen. Het is geen toeval dat de gereformeerde premiers Colijn, Zijlstra, Biesheuvel en Balkenende kabinetten presideerden van confessioneel-liberale samenstelling. Balkenende is met zijn switch naar de PvdA de eerste die met deze traditie breekt, zij het dat het gezicht van de nieuwe ploeg erg protestants is.

In de katholieke cultuur liggen kerk, café en kermis in elkaars verlengde. Voor protestanten zijn dat scherp gescheiden werelden. Sterker nog, volgens de orthodoxe opvatting zijn het drinklokaal en de kermis plaatsen waar de duivel huist. In de ontluikende politieke strijd over de kermis openbaart zich dit verschil in werelden ten volle. De protestanten Balkenende, Bos en Rouvoet hebben het plan om de BTW op de kermis omhoog te schroeven van 6 naar 19 procent waarschijnlijk zonder met hun ogen te knipperen in het regeerakkoord opgenomen, terwijl de katholieke Zeeuws-Vlaming Wijffels even zat te slapen.

Marijnissen vond de afgelopen weken echter een warme medestander in de CDA-lijsttrekker in Noord-Holland, Jaap Bond. Deze katholieke Volendammer brak tijdens de campagne krachtig de staf over de aanslag op ’de charme van de kermis’. Bond komt uit het land van de kleine dorpskermissen, die volgens hem veel meer betekenen dan alleen een stukje vertier. Ze zijn, schreef hij op de provinciale CDA-website, een onderdeel van de cultuur van de bevolking en dragen bij uitstek bij aan de sociale samenhang en een vitale economie. Aan Balkenende, Bos en Rouvoet liet hij weten dat de btw-verhoging niet de doodsteek mag worden aan een eeuwenoude traditie.

Daar zullen de drie VU-jongens, die vroeger vast niet naar de kermis mochten – hooguit even onder ouderlijk toezicht misschien – van hebben opgekeken. Zo niet Marijnissen, voor wie de belangrijkste politieke dimensie niet langer de klassestrijd is, maar naar hij zei de tegenstelling tussen individu en gemeenschap.

De groei van de SP schreef hij vooral toe aan de ’duidelijke en onderbouwde kritiek op het neoliberalisme’. Daaronder vatte hij het vergroten van inkomensverschillen, ’de afbraak’ van de sociale zekerheid, de privatisering van overheidstaken en de begeleidende propaganda van ’ikke, ikke en de rest kan stikken’. Hij stelde daar tegenover een politiek die ’anders, menselijker en socialer’ is. In deze uitspraken maakt Marijnissen als het ware zelf de grenzen aan de groei van zijn partij zichtbaar. Het is aan het kabinet deze aanvalsvlakken beperkt te houden.

Het schrappen van de belastingverhoging voor de kermissen zou de eerste stap kunnen zijn in een strategie die moet voorkomen dat de SP in haar katholiek-sociale tangbeweging CDA en PvdA fijn knijpt. Overigens, het palingoproer in de Jordaan, waarop de SP-leider doelde, sloeg in 1886 als een boemerang op de opkomende socialistische beweging terug. ’Die regering met de SP komt er toch’, zei Marijnissen pas. Na het Jordaanoproer duurde het nog een halve eeuw voordat de socialisten van de SDAP regeermacht kregen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden