Interview

'Gorbatsjov was de doodgraver van het communisme'

William TaubmanBeeld Patrick Post

Staat Gorbatsjov in de traditie van de Oktoberrevolutie, of verkwanselde hij het machtige Russische Rijk?

Als één man de erfenis van de Russische revolutie de nek heeft omgedraaid, dan was dat wel Michail Gorbatsjov. De toenmalige Sovjetleider wilde de Sovjet-Unie eind jaren tachtig omvormen in een democratie met een communistisch tintje. Hij beloofde vrije verkiezingen, een echt parlement, een vrijemarkteconomie en een einde van de Koude Oorlog. Maar de revolutie met evolutionaire middelen, zoals hij het zelf noemde, resulteerde in de ineenstorting van het Sovjet-rijk. In 1991 nam president Boris Jeltsin het stokje over en werd Gorbatsjov naar de achtergrond verdreven.

Veel Russen hebben een hekel aan de inmiddels 86-jarige. Ze vinden dat hij het rijk heeft vernietigd en de economie te gronde heeft gericht. Ook in het Westen heeft Gorbatsjov zijn glans verloren wegens zijn steun aan Poetins buitenlandpolitiek. Hoe moeten we de man die het communisme ten grave droeg, zien? Als een echte communist, meent de Amerikaanse politicoloog en Gorbatsjov-biograaf William Taubman.

Hoe werkte de erfenis van de Oktoberrevolutie door in het handelen van Gorbatsjov? Heeft die hem gevormd?

“Gorbatsjov werd geboren in 1931, in een plattelandsdorp op de noordelijke Kaukasus. Het was het begin van een tumultueuze periode. De Sovjet-Unie kampte met honger, Gorbatsjov verloor daardoor twee ooms en een tante. De landbouw werd gecollectiviseerd. Zijn ene opa werkte op een collectieve boerderij en zijn andere opa weigerde. Er was terreur. Beide grootvaders werden gearresteerd. Een van hen werd mishandeld in de gevangenis. Door een wonder keerden beiden huiswaarts. De oorlog kwam daar nog bovenop. Begin jaren veertig veroverden de Duitsers het dorp waar Gorbatsjov opgroeide.

“Toch kijkt hij terug op een gelukkige jeugd en dat is nogal ironisch. Het heeft te maken met zijn karakter: hij was optimistisch en zelfverzekerd. Ook zijn familie speelde tijdens die gelukkige kinderjaren een belangrijke rol. Zijn vader was een ontzettend lieve man, net als zijn opa. Zijn oma’s waren gek op hem. Zijn moeder was strenger, maar dat deed niets af aan zijn zelfvertrouwen.

“Ondanks alle problemen in het land was hij positief over de toekomst. Net als zijn vader en grootvader geloofde hij heilig in het communisme, hoewel hij ook de minder leuke kanten onder ogen zag.”

Hoe zou Gorbatsjov zijn eigen communisme hebben vormgegeven?

“Dat had in ieder geval niets te maken met het stalinisme dat gekenmerkt werd door terreur en een dictatoriale regeerstijl. Gorbatsjov voelde zich meer verwant met de Praagse Lente, die in 1968 aangevoerd werd door Alexander Dubcek (en door de Sovjets met militair ingrijpen de kop werd ingedrukt, red.). Dubcek was voorstander van een gematigder koers in Tsjecho-Slowakije.

“Een van Gorbatsjovs beste vrienden op de universiteit in Moskou werd eind jaren zestig de belangrijkste ideoloog van Dubcek. Het zegt genoeg. Maar de Russische hardliners hadden destijds geen idee dat Gorbatsjov ook in de Sovjet-Unie een menselijker vorm van het communisme wilde introduceren. Ook toen hij toetrad tot het Politbureau drong dat niet tot hen door.”

Gorbatsjov klom snel op binnen de Sovjethiërarchie. Volgens Taubman was dat te danken aan zijn talent om mensen te manipuleren. “Hij manoeuvreerde zich zonder veel moeite tussen al die hardliners. In dat opzicht was hij briljant.” Halverwege de jaren zeventig verruilde hij Stravopol, waar hij provinciebestuurder was, voor Moskou. Om vervolgens toe treden tot het politbureau. Nadat Leonid Brezjnev begin jaren tachtig overleed, wist de relatief jonge Gorbatsjov (de gemiddelde leeftijd binnen het politbureau was 70 jaar) dat hij snel het stokje kon overnemen. Dat gebeurde in 1985 na de dood van Konstantin Tsjernenko.”

Wat wilde Gorbatsjov met de Sovjet-Unie?

“Dat is veranderd gedurende zijn leiderschap. Toen hij net aan de macht kwam, wilde hij het systeem efficiënter >> maken. Maar eind jaren tachtig besefte hij dat hervormingen niet genoeg waren. Hij wilde een vreedzame revolutie, het politieke systeem moest op de schop, de Sovjet-Unie moest een markteconomie worden, investeringen moesten ten goede komen aan de opbouw van instituties in plaats van aan de wapenindustrie. Hij hoopte dat de Navo een politieke in plaats van een militaire alliantie zou worden.

“Hij begon als een communist die wilde hervormen en veranderde geleidelijk in een communist die het hele systeem op de schop nam. Toen hij aftrad in 1991 had hij veel weg van een sociaal-democraat naar westers voorbeeld.”

Hij nam nogal wat hooi op zijn vork.

“Ja, waarschijnlijk is het daarom ook mislukt. Toch is de grote ambitie wel begrijpelijk. Het past bij een echte communist. Communisten van het eerste uur wilden Rusland veranderen, en daarna de wereld. Dat wilde Gorbatsjov ook. Het ontbrak hem in ieder geval niet aan zelfvertrouwen. In het Westen wordt zo’n instelling als onmogelijk bestempeld, maar voor communisten behoorden zo’n totale omvorming wél tot de mogelijkheden.”

Was hij naïef?

“Gorbatsjov was een idealist, en inderdaad, op sommige punten naïef. Maar aan de andere kant: wat, als hij het niet geprobeerd had? Misschien zou de Sovjet-Unie dan wel met veel bloedvergieten ten onder zijn gegaan.

“Je kunt je wel afvragen of Gorbatsjov niet te snel ging. Sommige bondgenoten, de radicalere democraten, vonden destijds van niet. Wat hen betrof werd de communistische partij in één keer volledig ontmanteld. Dat deed Gorbatsjov niet. Later is hem dat duur komen te staan. In de coup van 1991 probeerden de communisten Gorbatsjov af te zetten. Dat mislukte en maakte de weg vrij voor de liberaal Boris Jeltsin.”

Gorbatsjov trad in 1991 af. Zijn glasnost (openheid van bestuur) en perestrojka (hervorming) hadden de Russen niet het verhoopte economische wonder gebracht. In plaats daarvan stonden de mensen uren in de rij voor eten. In 1996 stelde Gorbatsjov zich nog een keer kandidaat voor de presidentsverkiezingen. Hij voerde campagne samen met zijn vrouw Raisa, zijn grootste steun. Er werd naar hem gespuugd, en hij haalde nog geen 1 procent van de stemmen.

“Als je Gorbatsjov nu laat terugkijken op die tijd, vindt hij dat hij in te korte tijd te veel wilde”, zegt Taubman, die Gorbatsjov gedurende zijn elfjarige onderzoek meermaals langdurig sprak. “Hij zegt nu: het democratiseren van de Sovjet-Unie kan wel tientallen jaren duren. Zijn project - en dat is makkelijk praten achteraf - was gedoemd te mislukken. Vanaf het begin. Want Rusland is Rusland. Het heeft een traditie van autoritaire leiders: de tsaren, gevolgd door de communisten. Het land heeft maar een paar maanden geëxperimenteerd met democratie. De mensen moeten het leren.”

Misschien heb je dan toch een revolutie van onderop nodig om een democratie te introduceren.

“De Sovjets zeiden, nog voordat Gorbatsjov aan de macht was: ‘Je hebt een Stalin nodig om de Sovjet-Unie te destaliniseren.’ Oftewel: het moet van boven komen, want de massa is te fatalistisch. Toen de Russen wel de straat opgingen (in 1917, red.), ontaardde dat in een bloedbad. In dat opzicht was het niet zo raar wat Gorbatsjov probeerde. De veranderingen kwamen in ieder geval van boven.”

Maar ze pakten desastreus uit. Het leek wel alsof Gorbatsjov een box van Pandora opende.

“Ja, hij was de controle op een gegeven moment volledig kwijt. Hij was een meester in het oude spel: de bureaucratische manipulatie. Hij wist de leiders met wie hij van mening verschilde altijd zover te krijgen dat ze deden wat hij hun opdroeg. Ze werkten zichzelf zelfs uit het politbureau ten faveure van Gorbatsjov.

“Eenmaal aan de macht, bedacht hij een nieuw spel: de introductie van een parlementaire democratie. Maar Gorbatsjov was niet goed in het nieuwe spel, Jeltsin deed dat veel beter. Hij was de echte populist, terwijl Gorbatsjov veel meer de man was van de ideeën en de visies.”

Soms krijg je de indruk dat Gorbatsjov in het verkeerde land is geboren.

“Ja en nee. Hij voelde zich meer op zijn gemak bij West- Europese leiders dan bij de Oost-Europeanen. Hij stond open voor andere ideeën, hij hield er niet van rond te commanderen. Hij vond het heerlijk om te filosoferen en was wars van censuur. In dat opzicht paste hij veel beter bij het Westen.

“Maar hij was ook een overtuigd communist en geloofde heilig in een menselijke versie daarvan. In dat opzicht weerspiegelde hij wel degelijk zijn eigen land.”

Waarom wordt hij in eigen land dan zo gehaat?

“De Russen hebben het gevoel dat hij de staat en het rijk heeft vernietigd. De status van supermacht zijn ze lang geleden kwijtgeraakt, en ze zien dat ze aan alle kanten ingehaald worden, bijvoorbeeld door China. Dat doet pijn.

“Ze hebben economisch zwaar geleden onder Gorbatsjov. Vrienden van mij, schrijvers, hadden destijds 35.000 roebel gespaard om een auto te kopen, maar door de inflatie was dat geld niets meer waard.

“Ook snapten de Russen Gorbatsjov niet. Ze vonden het raar dat hij van het ene op het andere moment van mening veranderde, of bereid was te luisteren zonder met harde hand op tafel te slaan.

“De bevolking heeft veel meer op met autoritaire leiders, dat zie je nu ook aan de populariteitscijfers van Poetin, al is hij geen totalitaire leider. Hij staat een zekere mate van vrijheid toe. De Russen kunnen nu reizen en er zijn een paar liberale media die min of meer gedoogd worden. Die mate van openheid plus de economische voorspoed plus de autoritaire sterke vuist, maken Poetin populair.”

In het Westen heeft Gorbatsjov een andere status. Hoe komt dat?

“Hij wordt gezien als de man die de Koude Oorlog heeft beeindigd en het communisme heeft vernietigd. Daar wordt hij om geprezen. Hoewel ik mij afvraag of westerse leiders momenteel nog iets geven om de verdiensten van Gorbatsjov. Ze zijn in verwarring door de dingen die hij de afgelopen jaren heeft gezegd. Hoewel hij vaak kritisch is over Poetin, steunt hij diens buitenlandbeleid. Hij was voorstander van de annexatie van de Krim, en hij veroordeelt de expansie van de Navo.

“Dat laatste komt voort uit woede. Hij wilde van de Navo een politieke alliantie maken die het Oosten en het Westen zou verenigen. Dat is nooit gebeurd en Gorbatsjov voelt zich om die reden verraden. Hij is boos op het Westen omdat het Rusland na 1991 heeft verzwakt. Niet erg volwassen, vindt Gorbatsjov.” 

William Taubman

(1941) was hoogleraar politicologie aan het Amherst College. Voor zijn Chroesjtsjovbiografie ontving hij in 2004 de Pulitzer Prijs. Voor ‘Gorbatsjov. Zijn leven en tijdperk’ (vorige maand in Letter& Geest beoordeeld als een ‘weergaloze biografie’) reisde hij door Rusland en sprak met Gorbatsjov en diens vrienden en collega’s.

William Taubman - Gorbatsjov. De man en zijn tijdperk (20 SEP Hollands Diep) biografie. Schreef eerder meeslepende en met Pulitzer bekroonde bio van Chroesjtsjov.Beeld rv

Gorbatsjov. Zijn leven en tijdperk. Hollands Diep; 976 blz. € 39,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden