Gooit de UvA de geesteswetenschappen in de ramsj?

Het Bungehuis, een van de onderkomens van geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam. Het pand is genoemd naar de handelsfirma die er ooit huisde.Beeld Patrick Post

In de geesteswetenschappen zien veel studies hun studentenaantallen onder het minimum zakken. Faculteiten zoeken de oplossing in het samenvoegen van kleine letteren tot een groter geheel. Het resultaat is omstreden.

Vijfentwintig studenten Nieuwgrieks. Elf bij Hebreeuws. Latijn telt er nog tien. Vijf jaar geleden zag het er al niet florissant uit, en vergeleken met toen zijn veel van talenopleidingen van de Universiteit van Amsterdam nog eens met een derde gekrompen, soms zelfs gehalveerd. Niet alleen de 'kleine' talen, ook Spaans, Frans en Duits zagen de collegezalen verder leeglopen.

De Universiteit van Amsterdam zit ermee in de maag. Iedereen weet dat opleidingen die jaarlijks slechts een paar handenvol studenten trekken te kostbaar zijn. Maar talen als Nieuwgrieks, Tsjechisch of Servisch/Kroatisch studeren kan alleen aan de UvA.

Teruglopende studentenaantallen bij kleine letterenstudies zijn overal een probleem; verscheidene universiteiten gingen de UvA voor op het pad van bezuinigingen. Daarbij sneuvelden de allerlaatste studies Fins, Hongaars en Portugees.

Op de faculteit geesteswetenschappen in de Amsterdamse binnenstad willen ze er niets van weten. Maar nu er vanaf 2016 tussen de 7 en 10 miljoen euro per jaar bezuinigd moet worden, lijkt er geen ontkomen meer aan: er moet hevig worden gesnoeid in het opleidingenaanbod van de faculteit. Nu bestaat dat uit 28 bacheloropleidingen en 67 masters. Je kunt er geschiedenis, filosofie of Nederlands studeren, maar ook Italiaans, culturele informatiewetenschap of archeologie.

Liberal arts
Het faculteitsbestuur schetste onlangs twee scenario's om het tij te keren. Het meest rigoureuze was alle opleidingen af te schaffen en de faculteit om te vormen tot een 'liberal arts college' naar Amerikaans model. Na een breed oriënterend eerste jaar, zouden studenten zich specialiseren door zelf een programma samen te stellen met vakken uit allerlei richtingen.

Meteen kwam er onder studenten en docenten een breed protest. Decaan Frank van Vree werd bedolven onder de kritiek: dit was kapitaalvernietiging, het zou leiden tot een verschraling van het aanbod en een daling van het niveau. De geesteswetenschappen werden verramsjt. Met zijn rigoureuze proefballon raakte het faculteitsbestuur een open zenuw: kun je cultuurgoed wel uitdrukken in termen van geld en efficiency?

Beeld anp

Het scenario van het liberal arts college is vanwege alle commotie in de prullenbak verdwenen. Maar dat betekent niet dat alles bij het oude blijft, zegt Van Vree. "Als we niets doen houden we de boel niet overeind. Met alleen de kaasschaaf gaat het niet lukken. Dat is bij sommige opleidingen al te veel gebeurd, dan wordt het armoedig."

Deze week praat hij verder met de verontruste docenten en studenten. Er moeten werkgroepen komen die gaan kijken hoe verwante opleidingen - bijvoorbeeld de talenstudies, de mediaopleidingen - samen 'onderwijsscholen' kunnen vormen die gemeenschappelijke vakken gaan aanbieden voor de eerstejaarsstudenten, waarna studenten uit verschillende afstudeerrichtingen kunnen kiezen.

Samenvoegen
Het plan lijkt op wat de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) twee jaar geleden deed: kleine talenstudies werden er samengevoegd in de bachelor 'Europese talen en culturen'.

Studenten kunnen zich specialiseren in een voorkeurstaal, maar volgen daarnaast een gezamenlijk programma dat de talen in een Europees perspectief plaatst, en waarin behalve voor literatuur ook ruimte is voor de bredere politiek-historische context.

Ook de Vrije Universiteit voegde opleidingen samen: literatuurwetenschap, Nederlands, Engels en Frans gingen op in de studie 'literatuur en samenleving'.

En? Werkt het? De eerste tekenen zijn goed, vertelt decaan Gerry Wakker van de RUG. Het aantal eerstejaarsstudenten steeg naar zo'n 140 dit jaar en docenten voelen een 'nieuw elan'. Doordat ze samen vakken moeten ontwerpen ontdekken ze raakvlakken tussen hun vakgebieden. Dat biedt weer nieuwe perspectieven. "Maar het gaat niet vanzelf", erkent ze. "Op sommige plaatsen vergt die omslag nog wat tijd. Daar hebben ze toch het gevoel dat er minder diepgang wordt geboden."

Politiek
De inhoudelijke verbreding van studieprogramma's past bij de maatschappelijke en internationale ontwikkelingen, zegt Wakker. Studenten Arabisch en Hebreeuws - in Groningen samengebracht in het programma 'talen en culturen van het Midden-Oosten' - kiezen die studie tegenwoordig vooral vanwege hun interesse in de politieke ontwikkelingen en niet vanwege de taalhistorische aspecten. Dus werkt de opleiding tegenwoordig nauw samen met de opleiding internationale betrekkingen.

Beeld anp

Ook aan de Universiteit Leiden zien ze de toegenomen interesse voor internationale ontwikkelingen bij studenten als troefkaart. Naast haar kleine talenstudies ontwikkelde de universiteit een nieuwe opleiding: 'international studies'. Studenten volgen in het eerste halfjaar een algemeen programma en verdiepen zich daarna in een regio en kiezen een taal.

Zo zijn er nu twee routes om in Leiden Chinees te studeren: via de opleiding Chinastudies met het accent op literatuur en geschiedenis, en via international studies met een focus op de politieke en historische context van het land.

"Het gaat er niet om hoeveel studenten Italiaans of Chinees doen, maar hoe je relevante kennis en disciplines in de lucht houdt", zegt Wim van den Doel, decaan van de Leidse faculteit geesteswetenschappen. "Je moet je niet richten op het in stand houden van kleine opleidingen, maar zorgen dat docenten voor volle klassen staan."

Chinese poëzie
Die opzet lijkt te slagen: dit jaar schreven 500 eerstejaars zich in. Daarmee is er ook genoeg aanwas om Frans, Duits, Italiaans en Koreaans overeind te houden. "Zo kunnen we die expertise behouden." Van den Doel denkt zelfs dat uiteindelijk méér studenten zich zullen specialiseren in kleine gebieden van de geesteswetenschappen. "Welke 17-jarige weet nu dat zijn hart eigenlijk bij Chinese poëzie ligt? Door studenten tijdens hun propedeuse aan gekke vakken te laten snuffelen, voed je hun interesse."

Dat geluid klinkt ook elders. Jongeren vinden het moeilijk de juiste studie te kiezen. Een op de vijf eerstejaarsstudenten stopt of wisselt van opleiding, bij de geesteswetenschappen van de UvA doet zelfs een kwart dat. Dat kan worden ondervangen door ze te laten instromen in een breedgeoriënteerd eerste jaar, waarin ze kunnen ontdekken waar hun interesses liggen.

Decaan Van den Doel in Leiden vindt het begrijpelijk dat docenten vrezen dat in zo'n herstructurering hun specialistische vakgebieden zullen sneuvelen. En eerlijk is eerlijk, dat is soms ook het geval.

Portugees
Neem Portugees. Er was twee jaar geleden veel kritiek toen de Universiteit Utrecht de laatste opleiding Portugees opdoekte. Toch kun je in Leiden wel degelijk Portugees studeren, legt Van den Doel uit. Maar dan onder de paraplu van international studies, in de context van Latijns-Amerika, met een focus op Brazilië.

Dat betekent inderdaad: geen Portugese literatuur, maar Braziliaanse cultuur. "Tja, is dat cultuurverlies? De wereld verandert. Brazilië speelt in de internationale verhoudingen een belangrijker rol dan Portugal. Verlies aan de ene kant betekent winst aan de andere kant. Ik zie niet in waarom je diepgang verliest wanneer je een paar vakken inruilt voor vakken waar je ook van leert."

Het is geen populaire mening in de letteren, maar je moet ook kunnen stoppen als er geen animo meer is, zegt Van den Doel. "De universiteit is geen museum." Daarbij komt dat curricula nooit vaststaan, zegt hij. Ook de zelfstandige letteren- en cultuuropleidingen zijn de afgelopen decennia veranderd. Net als bètastudies overigens; die richten zich steeds meer op interdisciplinaire thema's als water of voedsel.

Reëel gevaar van de verbredingstrend is dat studenten die wél vanaf het begin weten wat ze willen, wegblijven, erkennen de decanen Van den Doel (Leiden) als Wakker (Groningen). Die angst klinkt ook op de UvA. "Niemand hier is geïnteresseerd in een breed eerste studiejaar", zegt het opleidingshoofd filosofie.

Decaan Van Vree denkt daarmee juist grotere groepen studenten te trekken. "Iedereen is bang dat we van alles gaan weggooien, dat krimpen einde verhaal is, en dat dan de hele faculteit implodeert. Ik begrijp die angst, maar dat is juist niet de bedoeling. We willen de kleine vakgebieden niet kwijt, dus moeten we met z'n allen een oplossing bedenken." En ja, daaraan moeten ook de grote opleidingen als filosofie, Nederlands en geschiedenis bijdragen, zegt Van Vree, die kampen immers met hoge uitvalpercentages en ook dat kost geld.

Of het creëren van gecombineerde eerste studiejaren de definitieve redding zijn van de kleine letteren valt te bezien. Ook dan zullen de echt kleine talen verder moeten krimpen.

Weinig geld
Bij Nieuwgrieks vragen ze zich af hoeveel bezuiniging nu helemaal oplevert, zegt opleidingshoofd Tatiana Markaki. Drie docenten delen er nu een voltijdbaan. "Bij ons valt niet veel te halen. Wij zijn de enige opleiding Nieuwgrieks in de Benelux, het is zonde om voor zo weinig geld dit cultuurgoed op te offeren."

Die mening zijn ook de studenten en docenten toegedaan die zich hebben verenigd in de actiegroep 'Humanities Rally'. Ze ergeren zich aan de cijfermatige benadering van de geesteswetenschappen en de snelheid waarmee miljoenen bezuinigd moet worden. Een petitie tegen de bezuinigingen werd binnen vier dagen 5000 keer getekend.

"Het college van bestuur moet gaan begrijpen dat opleidingen zonder directe marktwaarde juist extra geld nodig hebben. Het gaat om de intrinsieke waarde", zegt filosofiestudent Tivadar Vervoort. Er wordt momenteel al flink bezuinigd op keuzevakken, zegt hij, en nu komt dit eroverheen. "De geesteswetenschappen zijn de etalage van de UvA. De universiteit heeft reserves, er zijn andere faculteiten met overschotten. Waar is de solidariteit?"

'We zijn maar met zes'

Julia Tsoukalis (20), tweedejaarsstudent Nieuwgrieks

"Ik ben half Grieks. Ik ben Nieuwgrieks gaan studeren om me meer te verdiepen in de cultuur en de literatuur. Ik voel me in Griekenland als een vis in het water, maar er studeren? Ik ben hier opgegroeid, mijn ouders en vrienden wonen hier. Daarbij heb ik beide nationaliteiten, ik vind het juist leuk om de taal te benaderen vanuit het Nederlandse perspectief.

"Ik heb het ontzettend naar mijn zin op de studie. We zijn maar met zes tweedejaarsstudenten, maar daardoor is er juist veel diepgang. We kunnen veel vragen stellen, er is persoonlijke aandacht, we gaan echt de diepte in. En docenten zijn altijd bereid iets extra's te bieden. Dat de kwaliteit van kleine opleidingen in het gedrang is, is onzin. Natuurlijk begrijp ik best dat deze studies duur zijn. Maar het mooie van de UvA is juist dat al die verschillende talen er nog zijn."

'Doe mij maar diepgang'
Rianne van Dam (20), tweedejaarsstudent filosofie, eerstejaars Scandinavische talen en culturen (Zweeds)

"Ik dacht al eerder over Zweeds, maar koos uiteindelijk voor de studie filosofie. Toen dat me niet zoveel tijd kostte, besloot ik Zweeds erbij te gaan doen. Ik houd van het melodische in de taal en van de literatuur. Literatuur is een onmisbaar deel van de opleiding. Het ademt de taal en de geschiedenis en de cultuur. Ik ben bang dat dat verloren zal gaan.

"Het is een misvatting dat alle studenten tegenwoordig breed geïnteresseerd zijn. Doe mij maar diepgang. Er zijn al zoveel opleidingen voor studenten met een brede interesse!

"Er wordt te veel naar studentenaantallen en kosten gekeken: wat leveren die studenten de markt op? Dat is de verkeerde vraag!

"Ik wil misschien een semester in Zweden studeren, maar voor mijn hele opleiding vond ik dat een te grote stap. Na mijn studie zou ik graag iets met filosofie doen in Zweden. Misschien lesgeven op een middelbare school."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden