Goede zaak laat zich niet dwingen

Je kunt er de klok op gelijkzetten. Ergens in het publieke debat wordt een misstand of onwenselijkheid ontdekt, en prompt roept iemand dat de overheid met dwingende maatregelen moet komen. Zaterdag was het opnieuw raak. 'Ook in Nederlandse filmwereld ontbreekt kleur', constateerde deze krant - nadat in de VS reuring was ontstaan over te 'witte' Oscars. Nee, liever geen quotum, zo reageerden de meeste geïnterviewden. Maar de acteur Raymi Sambo bleek die fase voorbij. 'Ik geloof dat het van bovenaf opgelegd moet worden', zei hij.

Dat geloof in de macht van de overheid is prijzenswaardig, maar misschien wat té goedbedoeld. Want waar wetten en geboden van hogerhand de burger trachten op te voeden, blijken ze gewoonlijk glorieus te falen. Mensen houden niet van dwang en plegen zich er balsturig tegen te verzetten. De goede zaak krijgt er van de weeromstuit een onaangenaam imago door, en dan ben je nog verder van huis.

Vrijheid is een prachtig politiek ideaal, betoogde de Russisch-Britse filosoof Isaiah Berlin al een halve eeuw geleden. Maar een staat moet het aan de burgers zelf overlaten hoe zij daaraan vorm willen geven. Zodra de staat dat meent zelf het beste te weten, gaat hij morele voorschriften opleggen, en voor je het weet ben je van een vrije samenleving beland in wat Hans Goslinga diezelfde zaterdag een 'surveillancestaat' noemde. Want op de naleving van al dat verplicht gestelde moois moet wel toezicht worden gehouden en hardnekkig onwilligen moeten worden gestraft.

Goslinga dacht daarbij vooral aan de roep om recht en orde op de rechterflank van het politieke spectrum. Maar links heeft zich van oudsher nog veel actiever betoond in haar verlangen naar 'positieve vrijheid'. De samenleving moest anders, en men had haast. De dwang van de staatsmacht bleek een verleidelijk middel om het ideaal per decreet te kunnen invoeren.

Links en rechts geven elkaar inmiddels weinig meer toe. Nog maar een paar jaar geleden koketteerde Eurocommissaris Neelie Kroes met quota voor vrouwen aan de top. De liberale politica bleek plots niet vies van bijna bolsjewistische staatsinmenging, want ook zij had haast. Het voorzitterschap van de EU lonkte - tevergeefs. Sindsdien is mevrouw Kroes weer een stuk minder bolsjewistisch.

Misschien moet de staat zich niet al te veel met de moraal van zijn burgers bemoeien. Criminaliteit moet hij bestrijden: daar heeft hij zijn wetten voor. Maar burgers hebben zich in hun sociaal contract niet onder zijn geweldsmonopolie geplaatst om in hun private en maatschappelijk leven door hem te worden betutteld - met datzelfde geweldsmonopolie als stok achter de deur.

De daadkracht die de staat daaraan ontleent is bovendien nogal bedrieglijk. Een boef zet je relatief gemakkelijk achter de tralies, maar van een samenleving verander je een stuk minder eenvoudig de mores en vanzelfsprekendheden. Daar verlopen de ontwikkelingen traag en de bruuske machtsmiddelen van de staat glijden daar gemakkelijk op af. Resultaten op korte termijn berusten grotendeels op zelfbedrog. Wie werkelijk iets wil veranderen, moet zijn haast weten te beheersen.

Dat is geen aangename wetenschap voor een tijd die instant-oplossingen eist. Ongeduld is misschien de voornaamste ondeugd van de moderniteit, die daarin al zo vaak is teleurgesteld zonder er veel van te leren. 'Verkroppen' noemde de filosoof Heidegger de knarsetandende bescheidenheid die zij zich node eigen zou moeten maken. Geen wanhoop, maar vertrouwen dat het op de lange duur wel goed komt. Dat zou pas een echte omwenteling zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden