Review

Goede mevrouwen, slechte mevrouwen

Als twaalfjarige kreeg de Rotterdams arbeidersdochter Maria Ent haar eerste ’dienstje’. Met hard werken wist ze op te klimmen tot een betrekking bij ’betere’ gezinnen.

De Jopopinoloukico club heeft een van haar clubavonden. Het gesprek gaat over de toekomst na de HBS. Het ene clublid gaat zich al gauw verloven en het andere moet van haar moeder notaris worden. Noor gaat naar de kookschool, om zich op haar taak als dienstmeisjes aansturende huisvrouw voor te bereiden. Joop reageert sceptisch. „Misschien kun je tegen de tijd, dat jij trouwt, wel helemaal geen personeel meer krijgen,” profeteert ze, „vanwege de tegenwoordige malaise.”

Voor wie deze namen niet kent: Joop en haar clubvriendinnen zijn personages uit de Joop ter Heul-serie van Cissy van Marxveldt. Het citaat is uit het tweede deel, dat in 1921 verscheen. Joop ontpopt zich daarin als een expert op het gebied van dienstmeisjes, die moeilijk te krijgen waren in die tijd. En als je er een vond, moest je maar hopen dat ze eerlijk waren, en zich niet als bolsjewist ontpopten, zoals Hillegonda, de dienstmaagd van Joops zuster.

’Joop ter Heul’ is een roman, en Joop heeft niet echt bestaan. Toch verwoordt haar voorspelling de angsten van de echte Nederlandse burgerij uit die tijd. Klachten over personeel zijn van alle eeuwen, maar in de eerste helft van de twintigste eeuw, toen de meeste meisjes liever typiste werden dan dienstmaagd, wemelde het als nooit tevoren van de verhandelingen over de dienstbode-malaise. Dat wil zeggen, de malaise van het tekort aan dienstmeisjes.

Er bestond natuurlijk ook nog een andere, échte malaise, die van de dienstmeisjes zelf. Daarover werd minder vaak geschreven, en nog minder vaak door de dienstmeisjes zelf. Maria van der Ent, die van haar twaalfde tot haar vijfentwintigste in de huishouding werkte, deed dat gelukkig wel. Haar herinneringen zijn onmisbaar voor wie de andere kant van de geschiedenis wil kennen.

Van der Ent werd in 1900 geboren en groeide op in Rotterdam. Haar vader verdiende als arbeider te weinig om zijn kinderen een goede opleiding te laten volgen. Als twaalfjarige kwam ze daarom voor 75 cent per week in dienst van een familie met een stoffenzaak. Daarna volgde het ene na het andere dienstje, bij steeds ’betere’ families, met steeds meer verantwoordelijkheid en steeds hogere salarissen, tot Van der Ent zich als een soort freelance huishoudster kon verhuren aan mevrouwen die tijdelijk zonder hulp zaten.

Toen ze eenmaal zover was gekomen, had ze jaren van hard werk achter de rug. Ze had goede mevrouwen gehad, die haar werk op prijs stelden en haar redelijk behandelden. Maar vaker was ze in dienst geweest van mevrouwen die haar kleineerden en uitbuitten. En dan waren er de mannen nog, de vaders en de zonen, die hun handen niet thuis konden houden. Een hard leven dus, waarvan de zeventienjarige Joop geen idee had.

Van der Ent schreef haar herinneringen op aandringen van haar zoon en schoondochter, die niets van haar verleden wisten. Daarover had ze niet zonder reden zo lang gezwegen. Al op haar twaalfde besloot ze zich los te maken van het milieu waarin ze was opgegroeid, en zich aan te passen aan de wereld van haar rijkere mevrouwen. Als ze een betrekking had bij een chique gezin, lette ze goed op hoe er aan tafel werd gegeten en hoe haar werkgevers met hun gasten omgingen. Ze bestudeerde de kleding van haar mevrouwen en verbeterde haar uitspraak. In 1925 trouwde ze met een ambitieuze jonge man, die carrière zou maken in de zakenwereld.

Zo werd ze uiteindelijk zelf een dame, met eigen dienstmeisjes. Haar grootste moment van glorie beleefde ze jaren later, toen ze tijdens een zakendiner merkte dat zij betere tafelmanieren had dan de superieuren van haar man. Maar toen had de wereld al voor de tweede keer in die eeuw op zijn kop gestaan, en was Joops voorspelling over een dienstmeisjesloze tijd al bijna uitgekomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden