Goed voornemen: vaker 'nee' zeggen

Beeld Colourbox

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Twee filosofen nemen zich voor om in het nieuwe jaar vaker 'nee' te zeggen. Kan dat een deugd zijn?

De agenda's voor 2015 zijn net in gebruik genomen, grote delen zijn nog blanco. Maar binnen de kortste keren stromen ze weer vol, en staan er weer activiteiten in waarvan je denkt: waarom doe ik die eigenlijk?

Schrijfster en filosofe Désanne van Brederode neemt zich voor om dit jaar vaker 'nee' te zeggen. "Het is geen nieuwe doelstelling, eigenlijk neem ik me dit al jaren voor. Wat eraan voorafgaat is: helder krijgen voor mezelf wat ik echt belangrijk vind om te doen. Meestal ben ik energiek en enthousiast. Er is zoveel interessants, er zijn zoveel leuke mensen om te ontmoeten, die allemaal met bijzondere dingen bezig zijn. Ik houd er ook van om me met de wereld in te laten. Maar ik veer te snel op, ik roep te snel: ja, moeten we doen, wat een goed onderwerp voor een lezing! Door direct al zo'n enthousiasme te tonen, is het daarna vaak moeilijk om er alsnog nee tegen te zeggen. Ik vind het ingewikkeld om zo met mijn tijd om te gaan dat ik bij de volgende jaarwisseling niet weer denk: dit jaar is als zand door mijn handen gegleden en veel dingen zijn ergens halverwege gesneuveld."

Paul van Tongeren, hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven: "Ik herken het probleem. Ik word meerdere keren per week gevraagd om een lezing te houden of deel te nemen aan een discussie. Veel te vaak om altijd 'ja' te zeggen. Ik heb mezelf dus aangeleerd om de meeste verzoeken af te slaan, hoe interessant ze ook zijn. En toch betrap ik mezelf er nog steeds op dat ik te veel dingen aanneem.

Nooit simpel
Van Tongeren: "Nee zeggen lijkt eenvoudiger dan het in werkelijkheid is. Er zijn een heleboel factoren die het gecompliceerd kunnen maken. Soms heb je iemand erg lang laten wachten, soms weet je dat jouw aanwezigheid belangrijk is voor een bepaalde gelegenheid, soms betreft het iets wat je nou eenmaal heel graag doet - ook al weet je dat je er eigenlijk geen tijd voor hebt.

"Soms word je zo lang van te voren gevraagd dat je agenda nog leeg is, maar in de tussentijd stroomt hij natuurlijk wel vol en is het uiteindelijk toch te veel. Eigenlijk is het nooit zo simpel als het algemene voornemen doet voorkomen."

Van Brederode: "Het vraagt elke keer de tegenwoordigheid van geest om niet pas achteraf, maar op het moment van het idee of de vraag zelf eigenlijk al een beetje vooruit te denken en dan direct nee te zeggen. Het lastige is: ik heb toch het idee dat het een vorm van egoïsme is."

Van Tongeren: "Dat betwijfel ik. Als ik ergens voor gevraagd word, is mijn ijdelheid altijd weer gestreeld door de aandacht die ik op die manier krijg. Ik moet dus vechten tegen mijn eigen ijdelheid om nee te zeggen. Soms is die ijdelheid wel verpakt in vrome gedachten dat ik het de ander moeilijk maak door nee te zeggen, maar ik vind dat zelf vaak nogal doorzichtig.

Streling
Van Tongeren: "Volgens mij denken we veel te snel dat we egoïstisch zijn als we niet doen wat de ander van ons vraagt. Maar het tegendeel kan wel eens waar zijn. Als we doen wat de ander wil, proberen we ons namelijk te verzekeren van zijn aandacht of zijn liefde; we maken de ander zelfs afhankelijk van ons door hem een gunst te bewijzen. Hij staat daardoor bij ons in het krijt. Of we worden geprezen omdat we onze schaarse vrije tijd aan hem hebben geschonken, maar veel belangrijker is de streling die onze ijdelheid weer heeft verworven. Dat zogenaamde gebrek aan egoïsme van degene die geen nee kan zeggen, is misschien wel een teveel aan egoïsme."

Van Brederode: "Dat kan kloppen. Het is bovendien vaak juist de omgeving die egoïstisch reageert en die het nee-zeggen extra moeilijk maakt. De nee-zegger moet zich bijna altijd verdedigen. Denk aan degenen die om wat voor reden dan ook geen alcohol drinken. Zij worden bij elke gelegenheid om een verklaring gevraagd. 'Waarom doe je niet gezellig mee? Vind je het niet lekker?' Dat geldt ook nog steeds voor vegetariërs. Hoe vaak die zich niet moeten verantwoorden tegenover vleeseters. De nee-zegger is de spelbreker, hij is de anderen een verklaring verschuldigd. Tegelijkertijd is er een diepe jaloezie op die persoon die nee durft te zeggen. Die zich onttrekt aan de dwang. En diegene moet er dan aan geloven.

"Ik heb lange tijd geen e-mailadres gehad. Mijn e-mailverkeer liep via mijn echtgenoot. Dat vonden sommige mensen niet prettig. Ik heb me in die jaren ongelofelijk vaak moeten verantwoorden voor het feit dat ik geen mail had. Nu herhaalt dit zich met de smartphone. Ik heb er geen, en moet daar regelmatig een verklaring voor bieden, tegenover mensen die zelf even makkelijk klagen dat ze voortdurend met dat ding bezig zijn. Ook in technisch opzicht bijblijven lijkt op gespannen voet te staan met de mogelijkheid om nee te kunnen zeggen tegen bepaalde eisen uit de omgeving. Reageer je pas na een paar dagen op een mail, dan is dat tegenwoordig bijna onacceptabel. Maar ik wil die ruimte kunnen blijven eisen."

Zorgen voor de eigen ziel
Van Tongeren: "Nee zeggen tegen de verwachting dat je altijd bereikbaar bent is geen egoïsme. Je moet juist vechten tegen egoïstische verlangens naar aandacht en 'helemaal-van-nu-zijn' om de kracht op te brengen tegen die sociale conventie in te gaan.

"Het betreft hier geen egoïsme maar 'zorg voor jezelf'. Met de woorden van Socrates: zorg voor de eigen ziel. Wie zijn ijdelheid de vrije loop laat, zorgt niet goed voor zichzelf. Wie te gemakkelijk toegeeft aan wat anderen van hem vragen, houdt te weinig van zichzelf over om nog voor een ander de moeite waard te zijn; een allemansvriend is geen goede vriend. Ja zeggen op een verzoek van een ander is vaak een smoes om niet te hoeven werken aan wat je eigenlijk moet doen. Tegen dat soort gedrag moeten we ons wapenen; we moeten zorgen dat we genoeg bij onszelf blijven, ons blijven verdiepen, ons bezinnen en dus rust nemen en niet van het een naar het ander hollen. Dat is geen egoïsme, het is zorg voor je eigen geestelijke gezondheid."

Geen verplichting
Van Brederode: "Met dit bewustzijn begint elk 'nee'. Er wordt vaak geklaagd over wat 'ze' ons nu weer aan willen smeren - fabrikanten van technische snufjes, de voedselindustrie die ongevraagd suiker of zout toevoegt aan producten. Er wordt ons inderdaad van alles aangeboden, maar niemand verplicht jou om er gebruik van te maken. Mijn zoon is daar nu erg mee bezig, maar op een gezonde manier. Hij zegt 'nee' tegen allerlei rotzooi, vooral wat eten betreft, maar hij slaat er niet in door. Hij wil geen voedselfanaat worden. Die missen wat hem betreft de humor en de beweeglijkheid. Die zijn ook weer verslaafd, maar dan aan het nee-zeggen.

"Zeg nee, maar doe het met mate. En vergeet ook niet om af en toe 'ja' te blijven zeggen, een bevestigende uitspraak te doen. Ook dat vergt soms moed. Ik denk dat we uit een zelfde soort conventie, of uit een soort angst, vaak dingen inslikken die we uit medeleven of bewondering wel graag zouden willen laten blijken. Terwijl we anderen daar juist heel gelukkig mee zouden kunnen maken. Op de een of andere manier is de schroom heel groot om spontaan lieve, aardige, ware dingen te zeggen. Misschien kunnen we daarmee ons 'nee' compenseren."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden