Review

'Godsdienst kan best weer groeien in Europa'

Europeanen kijken soms vreemd aan tegen de rol van religie in de Amerikaanse democratie – alsof de Verenigde Staten iets geheel nieuws hebben uitgevonden. De Brits-Nederlandse publicist Ian Buruma bestrijdt dit cliché. „Het was in Europa veel moeilijker een democratische volksreligie op de been te krijgen.”

Wat is nodig, naast vrijheid van meningsuiting en stemrecht, om democratische staten bij elkaar te houden? Is de toepassing van de wet voldoende of is er meer nodig, bijvoorbeeld gedeelde normen en waarden? En wat is de rol van godsdienst hierbij, ondersteunt religie democratie of haalt zij het juist onderuit?

De rol van religie in de Amerikaanse democratie wordt door Europeanen vaak als uitzonderlijk gezien, zegt de in Nederland geboren in het Engels schrijvende publicist Ian Buruma. Alsof de Verenigde Staten een volkomen nieuw model zouden hebben dat in Europa niet bestaat. Hij wil af van de clichématige verdeling van de Nieuwe en de Oude Wereld. De Nederlandse staatsman Abraham Kuyper is een goed voorbeeld van hoe het protestantisme eenzelfde stroming heeft gehad in beide continenten.

Mensen praten vaak over religie als een probleem voor de democratie, zegt Buruma. Maar dat is veel te simpel. De relatie tussen de staat en de kerk is alleen te begrijpen door het bestuderen van de historische context. In zijn nieuwste boek bekijkt hij de verhouding tussen religie en democratie in Europa, de Verenigde Staten, China en Japan. Een vergelijking tussen Europa en de VS is interessant, volgens hem, omdat er veel onzin wordt verkondigd over de verschillen.

Op religieus gebied lijken de verschillen tussen Europa en de VS groot. Veel Europeanen zijn vaak verbluft als ze op de televisie een Amerikaanse tv-dominee zien. De combinatie van theater, materialisme en goddelijke voorzienigheid in hun preken vinden Europeanen vulgair. Hier lijkt zich een grote culturele kloof te openbaren tussen de Oude en de Nieuwe Wereld.

U vindt dit een clichébeeld dat nodig correctie verdient. Waarom?

„Ik volg daarin Tocqueville die in het midden van de 19de eeuw door de VS reisde.

„Wat Tocqueville al opviel was dat voor de meeste Amerikanen godsdienst en vrijheid samengingen.

Terwijl voor de meeste Europeanen toen nog, zeker in katholieke landen, godsdienst gelijkstond aan de autoriteit van de gevestigde kerken. En dat betekent het voor veel Europeanen nu nog.

„De revolutie is pas in de 20ste eeuw gekomen in Europa. Als mensen denken aan religie in Europa denken ze in de eerste plaats aan georganiseerde, min of meer autoritaire vormen van religie. Terwijl in de VS eerder wordt gedacht aan een soort volksgodsdienst; die is dan vaak conservatief, maar in zekere zin ook democratisch.”

Hoe verklaart u dat verschil?

„In Europa waren de gevestigde kerken veel sterker. Dat geldt voor de katholieke maar ook voor protestantse landen. In Engeland is de anglicaanse kerk tenslotte de staatskerk. Het was in Europa veel moeilijker een democratische volksreligie werkelijk op de been te krijgen. En mensen zijn ook niet voor niets naar de VS gevlucht.

„Godsdienst kan best opnieuw groeien in Europa, dat zou mij niets verbazen. Ik denk niet dat als mensen teruggaan naar een godsdienst, ze dan terug gaan naar de gevestigde kerken. Het is waarschijnlijker dat de evangelische kerk ook hier groeit, zoals in Zuid-Amerika al het geval is.”

De Nederlandse staatsman Abraham Kuyper had grote bewondering voor de Amerikaanse revolutie. U merkt op dat zijn gedachtengoed helemaal niet zo ver af van de huidige, populaire Amerikaanse tv-dominees. Wat zijn de overeenkomsten?

„De twee grote revoluties in de 18de eeuw waren de Amerikaanse en de Franse. Een van de verschillen die mensen meestal noemen, is van religieuze aard. De Amerikaanse revolutie maakte een sterke scheiding tussen kerk en staat, om godsdienst te beschermen tegen de staat. In de Franse revolutie daarentegen ging het veel meer om het vernietigen van de macht van de katholieke kerk. De nieuwe republiek moest worden beschermd tegen de kerk. Het was dus precies andersom.

„Kuyper had een hekel aan de katholieke kerk, maar wat dit verschil betreft stond Kuyper in de Amerikaanse traditie. Hij bewonderde de vredige natuur van de Amerikaanse democratische instituties. Kuyper had ook net als de evangelische stroming in de VS een populistische inslag. Hij stond voor wat hij zag als het ‘echte’ Nederlandse volk. En daar vielen liberalen, socialisten en zelfs katholieken niet onder. Kuyper had ook een sterke anti-elitaire houding. De elite in grote steden, seculier en voorstanders van de Verlichting, daar had hij niets mee. Dat is natuurlijk precies de soort taal die je vindt onder populistische christenen in de Verenigde Staten. Kuyper wordt onder rechtse christenen in de VS nog steeds als een groot figuur gezien.”

In zijn essay ’Grenzen aan de Vrijheid’ stelt Buruma eveneens bestaande clichés ter discussie, maar dan over het thema vrijheid van meningsuiting.

Hij citeert Frits Bolkesteins inmiddels beroemde zin dat er over liberale principes – gelijkheid, vrijheid van meningsuiting, scheiding van kerk en staat – ‘niet valt te marchanderen. Ook niet een klein beetje.’ Een prachtige zin, maar hij klopt niet helemaal, zegt Buruma.

U beweert eerder het tegenovergestelde: in de geschiedenis is niets anders gedaan dan marchanderen over deze principes. U zegt ook dat er zonder hypocrisie geen beschaving mogelijk is. Wat bedoelt u hiermee?

„ In een maatschappij heb je nu eenmaal regels nodig. Maar als iedereen voor honderd procent zou leven volgens elke regel die wordt gesteld, dan heb je een onleefbare maatschappij. Er moet dus altijd enige rekbaarheid in de regels zitten. Er is altijd iets te marchanderen. Vrijheid moet beschermd worden, maar daarvoor moeten we wel eerst weten wat dan precies de grenzen zijn van vrijheid en ook wat ze moeten zijn. Waar het bij de vrijheid van meningsuiting altijd om gaat is wie wat zegt in welke context. Voor de koningin gelden andere regels dan voor Freek de Jonge.”

Fatsoen is bij u ook een belangrijk woord in deze discussie. Waarom?

„Naast de wet zijn de vele informele regels in een samenleving minstens even belangrijk. Vaak houden mensen zich hier ook aan.

„Een paar voorbeelden: je ziet bijna geen komiek die in het theater stelselmatig invaliden belachelijk maakt. Joden worden zelden meer op vijandige wijze verbeeld op de televisie. In films zien we niet voortdurend zwarte mannen meer die blanke vrouwen verkrachten. Zo zijn er meer voorbeelden. Dat zijn niet dingen die we om de wet niet doen of laten, maar om goed fatsoen. Het zijn de informele regels die de maatschappij beschaafd houden.”

Hebt u in dit essay duidelijk stelling willen nemen in het Nederlandse debat?

„Dit is natuurlijk niet de eerste keer dat ik deelneem aan het debat. Met mijn boek over de moord op Theo van Gogh (’Dood van een gezonde roker’, red.) heb ik me ook al in het Nederlandse debat gemengd. Dat boek is wel eens gezien als te relativistisch, maar dat is onterecht. Mijn standpunten zijn helder. Sommigen zeiden dat ik eigenlijk Theo van Gogh moreel gelijkstel met Mohammed B., maar je kunt dat alleen zo lezen als je dom bent of kwaadwillend. Mijn boek over de moord is een reportage terwijl dit een essay is. Hierin kun je je ideeën uitwerken. Het is een andere vorm.”

Moet een schrijver duidelijk positie kiezen om het debat verder te helpen?

„Als schrijver ben je onafhankelijk. Ik heb wel mijn sympathieën en laat wel merken dat ik iemand als Job Cohen sympathiek vind, maar het is niet je rol als schrijver om een bepaalde politicus te promoten. Het probleem is dat het debat te polemisch is geworden en te gepolariseerd. Iemand die enige kritiek op bijvoorbeeld Ayaan Hirsi Ali heeft, wordt direct door haar medestanders afgeschilderd als een vijand.

„Het debat is uiteengevallen in kampen van vrienden en vijanden. Het is heel moeilijk om daar nog op een genuanceerde manier over te schrijven. Maar het gaat om belangrijke dingen en niet alleen in Nederland. Als je daar in je eigen land een rol in kan spelen, is dat alleen maar goed. Als je, zoals ik, je bezighoudt met maatschappelijke vraagstukken en je hebt de mogelijkheid, dan is het goed een beetje nuancering te brengen in het debat.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden