Gods Woord heeft steeds minder lezers

De ontkerkelijking van Nederland gaat sneller dan ooit. En ook de Bijbel interesseert steeds minder mensen. Dat blijkt uit een onderzoek ter gelegenheid van de verschijning van de Nieuwe Bijbelvertaling. 'We zitten echt nog niet op het dieptepunt'.

Niks langzame neergang, niks stabilisering, laat staan kentering. De Nederlander seculariseert in een nog niet eerder vertoond rap tempo. En aan het boek waarop het christendom zich baseert hebben zelfs christenen minder boodschap.

Dat blijkt uit het onderzoek 'Bijbelbezit en bijbelgebruik in Nederland 2004', uitgevoerd door godsdienstsocioloog Hijme Stoffels, hoogleraar aan de Amsterdamse Vrije Universiteit. In opdracht van NCRV, Nederlands Bijbelgenootschap, Vrije Universiteit en Trouw ondervroeg hij ruim duizend Nederlanders naar hun bijbelconsumptie en godsdienstige opvattingen. De uitkomsten zette hij af tegen vergelijkbare onderzoeken uit de afgelopen drie decennia.

De kerkelijke betrokkenheid onder de Nederlandse bevolking is scherp gedaald. Acht jaar geleden rekende de helft zich nog tot een kerkgenootschap, nu is dat 33 procent. En ook het geloof in een persoonlijke God boette in. Eén op de vijf Nederlanders is tegenwoordig de mening toegedaan dat er een God is die zich persoonlijk met hen bemoeit. Dertig jaar geleden was dat nog bijna de helft. Bijna één op de drie onderschrijft in 2004 het agnostische standpunt ('Ik weet niet of er een God bestaat') en dertien procent het atheïstische ('Er is geen God').

,,Het bevestigt het beeld dat ik had'', zegt dr. Bert de Leede, rector van het protestantse seminarium Hydepark. ,,De gedachte van stabilisering heb ik zelf altijd veel te optimistisch gevonden. We zitten echt nog niet op het dieptepunt. Dat is pijnlijk en hard. Maar het verbaast mij niks. Met die werkelijkheid hebben wij te maken.''

,,Dat nog maar één op de vijf mensen gelooft in een persoonlijke God'', zegt dr. Everard de Jong, ,,dat doet mijn pastorale hart pijn.'' De hulpbisschop van Roermond beheert binnen de Nederlandse bisschoppenconferentie de portefeuilles catechese en jongeren. ,,Het ietsisme -er moet iets zijn- grijpt om zich heen, ook hier in Limburg. Maar als ik aan jongeren vraag: zou je niet willen dat er Iemand is die van jou houdt, dan zie ik ze met open mond, hongerig kijken. Ik wijt het meer aan niet dúrven of kúnnen dan aan niet wíllen geloven.''

Onderzoeker Hijme Stoffels: ,,Nederlanders schuiven op naar een diffuse vorm van geloven -dat komt in dit onderzoek heel sterk naar voren. Ze willen zich niet binden aan een kerk, maar ze hebben ook geen seculiere levensvisie. Dat is het rare van Nederland op dit moment. Twee derde bevindt zich ergens op die grote, vrijzwevende markt. Daar kun je in van alles geloven: wonderen, engelen, geesten, graancirkels, paranormale verschijnselen, dat de dingen geen toeval zijn.''

Hijme Stoffels (,,De term is helaas niet van mij'') noemt het stand by-geloof. ,,Het is niet steeds actief, maar als je het nodig hebt, floept het aan. Het zijn oprispingen van gelovigheid. Als je een vriend moet begraven kun je in de kerk ineens onder de indruk raken. Als André Hazes doodgaat, zeggen fans dat ze hem in de Grote Bruine Kroeg hopen tegen te komen. Er is misschien wel een hernieuwde religieuze belangstelling, maar mensen nemen hun toevlucht tot een zelfgemaakt Hierbuiten of Hierboven.''

En daar hebben ze, kort samengevat, kerk noch Bijbel bij nodig. Het bijbelbezit in Nederland neemt dan ook sterk af. In 1996 had nog twee derde van de bevolking ergens een bijbel in de boekenkast staan, nu is dat gedaald tot 54 procent. En die teruggang is zichtbaar in alle leeftijdscategorieën.

(Trouw-lezers vormen hierop overigens een uitzondering. Van hen hebben negen op de tien een bijbel in huis, 83 procent gebruikt hem ook. Ter vergelijking: van de NRC-Handelsblad-lezers bezit driekwart een bijbel, 45 procent leest erin. Reformatorisch Dagblad scoort in beide categorieën -bezit én gebruik- negentig procent.)

Tegelijk is onder de bijbellozen de (potentiële) belangstelling gedaald: in 2004 zegt nog maar 9 procent dat ze 'eigenlijk' wel de Bijbel wil lezen (was 17 in 1996). Bijna negen van de tien antwoorden met een ferm nee (tien procent meer dan in 1996).

Uit het onderzoek blijkt ook hoe ingrijpend de visie op de Bijbel verschuift. Van alle Nederlanders beaamt nog maar 38 procent (17 minder dan in 1996) de uitspraak dat de Bijbel 'Gods boodschap aan de mensheid' is. Een kwart onderschrijft de stelling dat voor het geloof in God de Bijbel 'nodig' is (was 35 procent). Nog geen kwart noemt de Bijbel 'een richtlijn voor mijn handelen'. Een derde ziet hem als 'boek vol mythen en legenden'. En de mensen die de Bijbel beschouwen als een 'actueel boek' zijn, met 18 procent, dik in de minderheid. Gods Woord, aldus Hijme Stoffels, heeft een ernstig 'imagoprobleem'.

En hoe is het beeld onder Nederlanders die zichzelf wél als gelovig beschouwen? Het bijbelbezit onder protestanten is nog steeds onveranderd hoog (97 procent). Rooms-katholieken daarentegen, van huis uit al geen bijbelverslinders, leggen het in 2004 zelfs af tegen 'christenen zonder kerkelijke binding' én tegen hindoes, boeddhisten en new-age-aanhangers. Die hebben net iets vaker een bijbel in huis dan katholieken. Onderzoeker Hijme Stoffels: ,,Katholieken hebben tussen 1974 en 1996 een inhaalslag gemaakt, dat had ongetwijfeld te maken met de Willibrordvertaling en het Tweede Vaticaanse Concilie. Dat effect is nu uitgewerkt.''

,,Beetje beschamend, hè'', zegt hulpbisschop Everard de Jong, ,,als je het bij elkaar optelt.'' Volgens hem was voor katholieken de Bijbel altijd meer 'iets van de protestanten'. ,,Ze associëren het met de EO. Wij leunen op een andere traditie. Het bewustzijn dat God ons iets zegt in die Schrift is heel klein. En ik geef zelf direct toe: daar hebben wij het, met alle respect voor mijn voorgangers, ook wel naar gemaakt. Wij hebben altijd betoogd: de Bijbel is geen makkelijk boek. Het vergt een goede uitleg. Die vreselijke oorlogen in het Oude Testament, wat moet je met zo'n God? Wij hebben het, tot aan het Tweede Vaticaanse Concilie, altijd afgeraden om zelf in de Bijbel te lezen, zodat mensen geen verkeerde conclusies trekken. Het moet een kerkelijk boek blijven.''

Maar ook onder Nederlanders die er wél een in huis hebben doet de Bijbel het minder goed, concludeert Hijme Stoffels. Ze lezen er beduidend minder in dan in eerdere peiljaren en de categorie die er hooguit eens per maand in kijkt is sterk gestegen (van 25 procent in 1996 tot 47 nu). Ook de redenen om er een blik in te slaan verschuiven. Een overweging als 'versterking van mijn geloof' verliest terrein. Motieven als 'naslagwerk' en 'culturele belangstelling' scoren niet eerder gehaalde percentages. Het zijn vooral 'de boeiende verhalen' en 'menselijke ervaringen' die de hedendaagse gelovige blijken aan te spreken. De onderzoeker concludeert hieruit dat de waarde die mensen aan de Schrift toekennen 'verzwakt en vervaagt'.

Hijme Stoffels: ,,Er is sprake van een soort bijbelmoeheid. De Bijbel is voor steeds minder mensen een persoonlijk geloofsboek. Ik zie het ook in mijn eigen, middle-of-the-road protestantse gemeente: de Bijbel raakt uit zicht. Vroeger nam je allemaal je eigen bijbeltje mee naar de kerk. Nu doen alleen oudere mensen dat nog. Mijn ouders lazen de Bijbel nog aan tafel. Die gewoonte kom ik nergens meer tegen bij protestantse vrienden. Wij doen het alleen met kerst. Of als een orthodoxe zwager op bezoek komt.''

Bert de Leede, rector van het protestantse seminarium, moet ervan zuchten. ,,De Bijbel alleen lezen uit culturele belangstelling, daar kunnen wij de toekomst niet mee in. We moeten de Bijbel opnieuw een plaats geven in het geloofsleven. En dat begint bij de kerkelijken. Want dat de Schrift zelfs daar langzaam uit het hart van de vroomheid verdwijnt, is voor mij wel een oranje knipperlicht. Protestanten hebben nu eenmaal niet de eucharistie, de kerk als mystiek lichaam. Als de levende omgang met de Schrift en met een persoonlijke God verdwijnt, blijft er niks over. Dan is het ook gauw gedaan met het geloof zelf.''

De rector maakt zich zorgen over het 'onpersoonlijk spreken' binnen zijn kerk. ,,Hoe vaak hoor ik op het seminarium niet praten over de Eeuwige, de Onuitsprekelijke, het Geheim. Maar zoals Heidegger zei: tot een Neutrum kun je niet bidden. Als je niet gelooft in een God die leidt en lijdt en zich openbaart, maak je voor mijn gevoel godsdienst tot religie. En is de Bijbel niet meer dan een religieuze of culturele inspiratiebron.''

Ook hulpbisschop Everard de Jong is bezorgd over de minieme rol die de Bijbel speelt in het leven van zijn gelovigen. Maar katholieken ervoor interesseren is geen sinecure, weet hij inmiddels uit ervaring. In 2003 vierde zijn bisdom het Jaar van de Bijbel. Er waren posters, televisiespotjes, er was een bijbelfilm, een 'map met suggesties'. Kosten: 100000 euro. Doel: in elke parochie een bijbelgroep. ,,De meerderheid van de gelovigen wist van de campagne'', zegt de bisschop. ,,Maar deze doelstelling is faliekant mislukt. Mensen willen zich niet meer binden. Ze zijn zeer sterk zappend.''

Zelf denkt Everard de Jong dat zijn kerk dáárop moet aansluiten. ,,De Bijbel met die 72 boeken komt te massief over. De teksten zijn te lang, daar staan mensen niet meer voor open. Ze kunnen veel meer met losse flodders. Met de Bijbel als een orakelboek dat je openslaat om te zien wat God je te zeggen heeft. Heiligen als Thérèse van Lisieux en Franciscus deden dat al. Inderdaad, zoals mensen het Boek van de Antwoorden gebruiken. Dat is dé manier om mensen aan te spreken die niet meer stil kunnen zitten. Daarna kan de verdieping beginnen.''

Zal de Nieuwe Bijbelvertaling, die volgende week verschijnt, voor een hernieuwde belangstelling zorgen?

Rector Bert de Leede: ,,Vooropgezet, ik sta er zonder meer positief tegenover. Omdat we niet zonder geregelde nieuwe bijbelvertalingen kunnen. Ik denk dat het een heel goed instrument is. En ik vind dat je daar als kerk maximaal op moet inspelen. Maar ik verwacht niet dat mensen er gelovig of kerkelijk van worden. Daar is méér voor nodig.''

Hijme Stoffels: ,,Ik zou die Nieuwe Bijbelvertaling desnoods gratis uitdelen aan hele bevolkingsgroepen. En ook een aanbod doen zodat je in groepsverband kunt lezen. Want het blijft natuurlijk een moeilijk boek waarin dingen staan waar je niks mee kunt. Daarom snap ik die katholieken wel met hun huiver voor zomaar de Bijbel lezen.''

Of de Nieuwe Bijbelvertaling het tij zal keren vraagt ook de onderzoeker zich af. ,,Als er niet snel iets verandert, gaat het gewoon zo door. Er moet toch een soort geest vaardig worden over mensen die nog wel iets in het christelijk geloof zien, en dat op een aansprekende manier vormgeven. Dan kan ik me voorstellen dat de Bijbel weer mensen aantrekt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden