Column

'Godin Europa' staat in Oekraïne tegenover diepe Sovjet-angsten

Demonstranten op het Onafhankelijkheidsplein in Kiev.Beeld ap

Wat begon als een strijd om de ziel, het lot en de bestemming van Oekraïne, heeft zich nu - dat was te verwachten - uitgebreid tot een crisis die de buren in het oosten en het westen ook confronteert met existentiële vragen. Dat klinkt misschien wat al te psychologisch, maar Rusland en de Europese Unie kunnen er niet omheen: hun reactie op de revolutie van Kiev laat zien wie ze zijn.

Het was geen Rus maar een Oekraïner in het oostelijke Charkov, een 'echte communist', die het Russische sentiment het best verwoordde. In een reportage van onze verslaggeefster Fleur de Weerd vertelde hij wat Lenin voor hem betekende: "Mijn verleden, mijn heden en mijn toekomst. Als je me zegt dat Lenin weg moet, betekent dat dat mijn leven niets waard is geweest."

Sovjet-heimwee als mechanisme om het gevoel van eigenwaarde overeind te houden. Zo kon Vladimir Poetin ook zeggen dat het einde van de Sovjetunie de grootste ramp uit de geschiedenis was; veel voormalige Sovjetburgers zeggen het hem na.

Perceptie
Hun associaties zijn anders dan de onze, en ze zien andere dingen dan wij: voor ons betekent de Russische opstelling tegenover Oekraïne een terugkeer naar de Koude Oorlog, menig Rus en oost-Oekraïner gaat verder terug in de tijd en ziet de Tweede Wereldoorlog. "De fascisten rukken op", heet het in de Russische pers. Er hoeven niet eens extreem-rechtse bivakmutsers aan te pas te komen om diepgewortelde angstbeelden tot leven te roepen; de uitbreiding van het Westen (EU, Navo) in oostelijke richting is al bedreigend genoeg. "Deze perceptie is niet ongedaan te maken", zei David Trenin, directeur van het Carnegie Center in Moskou, in 2006. "Politieke analyses zijn niet genoeg, hier is ook psychologie nodig. We moeten wachten op nieuwe generaties."

Wat kan het Westen intussen doen? Proberen een beetje handig te opereren. Joachim Bitterlich was de man die er namens Helmut Kohl in slaagde de Russen akkoord te laten gaan met de Duitse eenwording. Hij zegt nu: "We moeten stoppen Rusland te vernederen en het helpen zijn paranoia en minderwaardigheidscomplex te overwinnen."

Emotie
Maar rekening houden met Moskou mag niet ten koste gaan van onze betrokkenheid bij de Oekraiense democraten, dat is het ingewikkelde. En om het nog ingewikkelder te maken: Oekraïne telt niet alleen democraten, maar ook rechts-radicale heethoofden. Zij hebben politieagenten gedood, ze zijn eraan gewend geraakt geweld te zien als legitiem politiek middel - dit zijn andere activisten dan indertijd de dissidenten van Solidarnosc (Polen) en Charta '77 (Tsjechoslowakije). Alles wat de EU kan bijdragen - met een hoofdrol voor Polen als buurland - om de Oekraïense rechtsstaat in ere te herstellen, verdient aanmoediging. En hoe akelig de aanwezigheid van extreem-rechts ook is, het is geen alibi om Oekraïne te negeren.

We hoeven het helemaal niet over EU-lidmaatschap te hebben (de unie is daar zelf niet aan toe, Oekraïne ook niet), maar we mogen wel vragen om Europese creativiteit: doe de Oekraïners die dromen van een fatsoenlijke samenleving een serieuze handreiking. "Voor ons is Europa emotie," schreef de Oekraïense filosoof Volodimir Jermolenko. "Het is een ver gelegen ideaal waar we geloof aan hechten, een godin met wie we ons willen verenigen, en niet een reeks regels."

Je zou hen met open armen binnen willen halen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden