God zonder eigenschappen is zo gek niet

Uit onderzoek van Trouw (21/10) bleek dat bijna veertig procent van de Nederlanders 'ietsist' is - een geloof aanhangt zonder God. Wat betekent dit? En kan religie wel zonder God? Filosoof Theo de Boer: We moeten de 'ervaring er achter terugzoeken'. Er is 'iets', zeggen vier op de tien Nederlanders. Wat is dat 'iets' eigenlijk? Mag je dat religie noemen?

Om op deze vragen een begin van een antwoord te vinden, leent de filosoof Theo de Boer een uitdrukking van de Zuid-Afrikaanse schrijver Coetzee: we moeten de 'ervaring er achter terugzoeken'.

Om die ervaring terug te zoeken is het volgens De Boer goed ons af te vragen: Wat is God? ,,Het valt me altijd weer op dat men in en buiten de kerk bij het woord 'God' denkt aan de man boven die beneden alles bedisselt. Die visie, zo leerde het godsdienstonderwijs, past bij het theïsme, dat een Schepper kent die de wereld blijft re-gisseren. Daar tegenover stond het deïsme van de Franse filosoof Voltaire, dat God zag als ingenieur, maar wel eentje die met pensioen is gestuurd. Ten slotte had je ook nog het pantheïsme, waarin God Iets was.”

Theo de Boer ziet het pantheïsme, deïsme en theïsme als drie varianten van de aloude metafysica die men tegenwoordig onto-theologie noemt, dat wil zeggen: de poging het wezen van God met het verstand te doorgronden.

De Boer: ,,De vraag of God een Iets is of een Iemand ligt buiten de menselijke maat. 'Ik wil daar geen partij in kiezen. Niemand heeft ooit God gezien' zegt de evangelist Johannes aan het begin van zijn verhaal over Jezus. Die negatieve inzet spreekt me aan.”

,,Als je over God denkt in termen van een systeem, kom je in de problemen, maar hetzelfde gebeurt als je over hem denkt als persoon. Bij dat begrip denken we primair aan het Franse personalisme, dat na de oorlog erg populair was. Een van de eerste kenmerken van de persoon is de verantwoordelijkheid. Maar een tweede kenmerk is lichamelijkheid; de persoon is altijd geïncarneerd. Maar wat moet je je dan voorstellen bij de lichamelijkheid van God?”

,,De Nederlandse pedagoog Ph. Kohnstamm was een bekend personalist uit die tijd. Zijn 'Mensch en wereld' was een van de eerste wijsgerige boeken die ik als student las. Hij sprak over God als Persoon (met een hoofdletter). Maar, zegt hij, 'wij zien aan-stonds in dat het een teken van voortschrijdende openbaring is wanneer uit de oorspronkelijke volksverhalen de lichamelijkheid van God verdwijnt (...) Met het geschapen zijn naar het evenbeeld Gods, bedoelt de Bijbel dan ook zeker een geestelijke, niet een lichamelijke gelijkenis'.”

,,God is dus een Persoon maar zonder lichaam. Als mens kun je je daarbij niets voorstellen. De term 'geestelijk' lost niets op. Een oneindige, niet geïncarneerde geest die overal en nergens is, is voor ons mensen even onbegrijpelijk als een oneindig lichaam. God als geest, dat zou een schimmig 'iets' zijn, somewhere in the air.”

,,Ik geef dit citaat van Kohnstamm omdat hij spreekt van de gelijkenis die er bestaat tussen God en mens, die in de bijbel zo'n grote rol speelt. Je moet dat niet metafysisch opvatten, maar praktisch. ,,Het gaat om navolging. En dan volgen we niet God, maar de geboden. Ik zal het nog sterker zeggen: we volgen als christenen ook niet de persoon Christus na.”

,,Mijn vroegere collega Cornelis Verhoeven heeft eens iets beslissends geschreven over de bekende tekst uit het evangelie van Johannes: 'Ik ben het licht voor de wereld. Wie mij volgt loopt nooit meer in de duisternis, maar heeft licht dat leven geeft.' Zo luidt de tekst in de Nieuwe Bijbelvertaling.”

,,In zijn eigen vertaling gebruikt Verhoeven niet 'volgt' maar 'zich oriënteert aan'. Volgen en navolgen wekken te veel de suggestie van imiteren. Wie zich oriënteert aan het licht dat Jezus verspreidt, is niet iemand die Jezus nadoet. Het licht valt op de weg en dat is precies wat we nodig hebben als we verloren rondlopen. Jezus is een voorbeeld omdat hij laat zien wat het betekent de weg te volgen die door de Tora is uitgestippeld.”

,,De originaliteit van Jezus bestond daarin dat hij in de werken van barmhartigheid de ware Godskennis zag.

Zie de eerste brief van Johannes: hieraan onderkennen wij dat wij Hem kennen; indien we zijn geboden bewaren. Dat is iets wat Jezus heeft gezien en onderkend. Hij wees daarbij naar de sinds Sinaïbekende weg.”

,,Ietsisten willen tegenwoordig geloof zonder God. Maar in plaats van over God of over Iets kunnen we beter spreken over 'Het koninkrijk Gods en zijn gerechtigheid', dan weten we tenminste waar we het over hebben. Naar mijn idee draait het hele verhaal van het 'ietsisme' om de vraag of er nog rechtvaardigheid is. Komt daar nog 'iets' van? Als je dat 'ietsisme' noemt, prima. Denk aan de vraag van Gerard Reve: 'Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?' Wat een prachtige, klagende regel met die vier w's.”

,,Er is een tekst van de Franse filosoof Levinas waarin hij zegt dat wanneer ik verantwoordelijkheid ervaar voor de ander, me 'iets' - 'quelque chose' - overkomt buiten mijn vrije beslissingen om, zonder dat ik het merk als het ware.”

,,In de geschriften van Havel zie je dat hij die uitdrukking overneemt bij de beschrijving van de dissident: 'iets in hem kwam gewoon in opstand', voorafgaand aan de beslissingen van het vrije ik. Het is alsof de personalistische taal die altijd in termen van 'ontmoeting' gesteld is, juist hier waar het om religie gaat tekortschiet.”

,,Je merkt intussen dat we al 'ietsend' dichter bij de achterliggende religieuze ervaring komen dan bij de speculatie of God al dan niet een persoon is.”

,,Dit betekent niet dat ik voor een godsdienst zonder God pleit, maar wel voor een godsdienst zonder het vanzelfsprekende theïsme, zonder Opperwezen met almacht en alwetendheid. We moeten radicaal opnieuw leren denken en het begrip ontlediging (kenosis) uit Filippenzen 2 serieus nemen. Daar staat nota bene dat God zijn traditionele eigenschappen die hem tot God maken kan afleggen. Zo idioot is het ietsisme dus niet.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden