God wordt atheïst

Mijn God, waarom heb je mij verlaten?' In deze schreeuw van Jezus aan het kruis wordt hij voor een moment atheïst: hij ervaart dat er geen God is. Dit zegt de spraakmakende jonge Ierse theoloog Peter Rollins. Hij is verbonden aan de emergent church, losse christelijke gemeenschappen die niet zozeer opkomen uit de gevestigde kerken maar uit de hedendaagse seculiere cultuur.

Verworpen door zijn vrienden, verraden door de religieuze gezagdragers en gekruisigd door de politieke leiders, verliest Jezus niet alleen alles wat een bodem onder je bestaan legt en het gevoel geeft dat het leven zinvol is. Hij verliest veel meer dan dat: God die de oorsprong is van alle vriendschap en religieuze en politieke structuren. Die God sterft in de afgrond van Goede Vrijdag. Op vreemde wijze opent dit de weg naar nieuw leven.

Stel je een gemeenschap voor, zegt Rollins, die nooit gehoord heeft van de opstanding. Toch volgen ze Christus, eenvoudig omdat ze geboeid zijn door zijn persoon en leer. 'Zij wisten wat die schreeuw van verlatenheid aan het kruis inhield, want zolang zij zich konden herinneren hadden ze ermee geleefd.' Als ze dan eindelijk over de opstanding horen is dat bijna een teleurstelling. Die oude verhalen over een leeg graf, een verrezen Heer die in de tuin loopt of door dichte deuren stapt, zijn voor hen een bleek aftreksel van de rauwe ervaring op de rand van de afgrond van het goddelijke Mysterie te staan.

Vaak gaat aan geloofsverdieping een atheïstisch moment vooraf. De leus op de website van Peter Rollins luidt: 'Geloven is menselijk, twijfelen is goddelijk'. Verlaten worden door God is 'de fundamentele manier om in de tegenwoordigheid van God te komen'. Dan stroomt er nieuw leven, een nieuwe geest wordt uitgestort. Rollins vertaalt dat naar 'een radicaal nieuwe vorm van kerk zijn' die de bestaande behoudende en vrijzinnige, protestantse en katholieke kerken overstijgt. De emergent church kent geen scheiding tussen gelovigen en ongelovigen, verwelkomt mensen met andere denkbeelden en manieren van leven en legt meer nadruk op relaties dan op programma's. Zo streeft zij naar heling van de verscheurdheid die kenmerkend is voor de menselijke conditie.

Want zelfs als we ons omringd weten door vrienden en gedragen door religieuze en politieke structuren, blijven we ten diepste vervreemd van God, van anderen en onszelf. Alsof we niet helemaal in de wereld passen. Iedereen kent wel de ervaring dat een bepaald aspect van je geloof of levensbeschouwing je ineens niets meer zegt. Of een vriend of vriendin kan zomaar een opmerking maken waarin je je totaal niet gezien voelt. En wie je zelf bent en wat je wil is soms helemaal een raadsel. 'Ieder mens is voor zichzelf het verst weg', merkte Nietzsche op. Wat mensen daarom wezenlijk gemeen hebben is niet de liefde of het feit dat we naar dezelfde kerk gaan of dezelfde politieke overtuiging hebben. Nee, we zijn broeders en zusters in de eenzaamheid. Elk mens draagt een donker Golgotha in zich mee die stem krijgt in Jezus' schreeuw 'Mijn God, waarom heb je mij verlaten?'

Als Jezus niet alleen mens is maar ook God, zoals de klassieke theologie zegt, gebeurt op Goede Vrijdag het ondenkbare: God wordt door God verlaten. De 'Vader en Vriend' wordt zijn eigen verrader. De Alwetende kent zichzelf niet meer. De Eeuwige wordt atheïst.

Aan het kruis wordt de menselijke verscheurdheid in het goddelijke wezen opgenomen, een wond waaruit nieuw leven vloeit.

In de godverlatenheid is God nabij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden