God kan de wereld ook via evolutie hebben geschapen

Illustratie Jupiter Images

De evolutietheorie? Ach, dat is ook maar een wetenschappelijk modegrilletje. Dat waait wel weer over. Zo luidde honderd jaar geleden het gereformeerde standpunt over de evolutietheorie.

Als een geoloog zei dat de aarde honderden miljoenen jaren oud was, barstten gereformeerde voormannen uit in hoongelach. "Dat zijn zulke fabelachtige getallen", zo stelde de theoloog Herman Bavinck vast. "Net zoals sommige heidenvolken die hanteren."

Voor deze toentertijd toonaangevende godgeleerde was het glashelder: de wereld is eigenhandig geschapen door God, zo immers staat het in de eerste hoofdstukken van de Bijbel.

Wijsgerige analyse
Toch vonden Herman Bavinck en Abraham Kuyper - die andere gereformeerde leidsman - 'het darwinisme' belangrijk genoeg om het aan een grondige wijsgerige analyse te onderwerpen.

Daarbij zagen ze twee problemen, zegt Ab Flipse, wetenschapshistoricus aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. "Aanvaardde je het darwinisme, dan zag je God nergens meer aan het werk. Bovendien sloot je daarmee uit dat er een doel in de geschiedenis zat."

Volgens Darwin verloopt natuurlijke selectie willekeurig. "Bavinck en Kuyper voerden een strijd tegen een puur materialistische wereldbeschouwing. Daarvan maakte de evolutietheorie in hun ogen bij uitstek deel uit." Over de vraag hoe het evolutiedebat in protestants-christelijk Nederland verliep, houdt het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme van de Vrije Universiteit morgen een congres.

Christelijke scheppingsleer
Lange tijd hadden gereformeerden niet door dat hun onverzettelijke houding op termijn onhoudbaar zou zijn, zegt Flipse. "Gereformeerden stonden in het verzuilde Nederland in het middelpunt van de macht, ze hadden veel zelfvertrouwen. Vanuit die houding bleven ze ook bij hun theologische en wetenschapsfilosofische opvattingen."

Pas tientallen jaren na de dood van Kuyper en Bavinck, in de jaren zestig toen de evolutietheorie in de maatschappij al lang was aanvaard, zwoeren de gereformeerden dit strikte wereldbeeld af.

Dat de gereformeerden zo lang een traditionele theologische visie konden handhaven, hangt nauw samen met de verzuiling. Opgesloten in de eigen wereld kon de traditionele christelijke scheppingsleer voor de gewone kerkganger onaangetast blijven bestaan.

Academische invloed
Maar aan de Vrije Universiteit, toen nog onlosmakelijk verbonden met de gereformeerde zuil, gebeurde intussen een en ander. Er kwamen meer natuurwetenschappers te werken. "De groeiende groep confessionele natuurwetenschappers stond met één been in de eigen filosofische en religieuze traditie, en met het andere in de wereld van de wetenschap. Deze twee hoefden volgende hen niet te botsen, al waren er soms wel spanningen."

De academische invloed van het aantal natuurwetenschappers ging aan de Vrije Universiteit ten koste van de invloed van de theologen. Hierdoor werd op academisch niveau het pad voor de aanvaarding van de evolutietheorie geëffend. Flipse: "Toen de ontzuiling in de loop van de jaren zestig eenmaal inzette, ging de elite snel overstag."

Twijfels
Dat de theologen zo soepel van standpunt wisselden, denkt Flipse, heeft ook een specifieke kerkelijke reden. "In de oorlog was er in de gereformeerde kerken een grote kerkscheuring geweest. Er was een afkeer van scherpslijperij gegroeid. Theologen stonden nu wat meer open voor andere opvattingen."

De veranderde koers van hun voorlieden leidde eind jaren zestig bij gewone gereformeerden nog wel even tot gefronste wenkbrauwen. Als we dit accepteren, dachten sommigen, waar blijven we dan.

Om de gemoederen tot bedaren te brengen, gingen de VU-professoren in de jaren 1968-1969 het land door om hun nieuwe standpunten uit te leggen. Deze 'forumavonden rondom kernvraagstukken', zoals de bijeenkomsten officieel heetten, moesten alle twijfels wegnemen.

"De vorig jaar overleden bioloog Jan Lever springt het meest in het oog", zegt Flipse. Hij verwijst naar een televisiereportage die de omroep NCRV toen maakte over het onderwerp. "Daarin zie je Lever aan een lange tafel zitten. Kerkmensen stellen hem vragen. 'Gelooft u dan niet meer dat Adam en Eva bestaan hebben?', vragen ze hem."

Proces of wereldbeschouwing
Het lukte Lever en zijn collega's om de meeste gereformeerden met de natuurwetenschappen te verzoenen. Dat ging via een theologisch compromis. "Als je een starre interpretatie loslaat, stelde Lever, hoef je je geloof niet te verliezen."

Aan de evolutietheorie, stelde Lever de verontrusten gerust, kunnen mensen geen moraal ontlenen. Het zegt alleen iets over hoe de aarde geworden was. "Hij benadrukte daarmee dat hij in de lijn van Kuyper dacht: evolutie is als proces acceptabel, maar als wereldbeschouwing ontoereikend."

Die opvatting werd uiteindelijk dominant. God kan, zo zeiden de dominees Lever voortaan na, ook heel goed via evolutie geschapen hebben. Flipse: "Tot de dag van vandaag vind je deze opvatting in de kerk."

Waar komen we vandaan?

Congres over anderhalve eeuw evolutiedebat in protestants-christelijk Nederland. 23 september, 13-16.45 uur. Vrije Universiteit, De Boelelaan 1105, Amsterdam. Toegang vrij, aanmelden via hdc@ubvu.vu.nl of 020-5985270.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden