God is te doen Je kunt alleen iemand danken en niet iets Als de persoonlijke God dood is, is alles toegestaan Bidden tot een Groot Geheim is altijd een monoloog

God is dood. Allang. Zeggen ze. Neemt niet weg dat we stiekem blijven geloven. Want we kunnen niet anders. Daarom hebben we God herdoopt tot Mysterie. Tot Geheim. Tot Iets. Alleen de persoonlijke God, die lijkt dood te blijven.

’Ik ben een schriftgeleerde. Lees ik deze rubriek met de ogen van een schriftgeleerde, dan valt me op dat geïnterviewden graag hun eigen bovenbuik en onderbuik laten meespreken bij de beantwoording van uw vragen. Zulke ervaringen kan ik niet in stelling brengen.’’

U klinkt alsof u ze ook niet in stelling zou willen brengen.

„Klopt. Allerlei persoonlijke religieuze ervaringen heb ik niet – hoef ik ook niet te hebben.

Ik laat me liever aanspreken door wat de traditie van het schriftwoord me aanreikt. Al lezend valt me dan op dat God uit de teksten allereerst als naam naar voren komt. Die naam is allereerst een programma, een iets, als Genadig, Barmhartig, Goedertieren. Daarmee wordt niet zo zeer een persoon bedoeld als wel een kwaliteit, die doorgegeven wordt.’’

Toch hoor ik vaak spreken over de Genadige, de Barmhartige.

„Dat deze kwaliteit vervolgens omschreven wordt in termen van een persoon is om het voor ons mensen binnen onze eigen menselijke maat te houden.

Toen Mozes op de berg Sinaï aan God vroeg wie hen nou eigenlijk voor ging, antwoordde hij: ’Ik zal mijn naam uitroepen voor je aangezicht: JHWH, God, barmhartig en genadig, lankmoedig en groot van weldadigheid en waarheid’ (Exodus 34 vers 6, Statenvertaling).

Achter deze woorden zetten wij in het Nederlands onmiddellijk ‘-heid’. Zo maken wij van God een abstract, filosofisch begrip. Die woorden zijn dan van concrete daden vervaagd tot goede bedoelingen. En nadat God een filosofisch begrip geworden is, volgt steevast de vraag of je gelooft in het bestaan van zo’n abstracte God.’’

Wat antwoordt u op die vraag?

„Die beantwoord ik nooit. Het is een nonsens vraag. Als je zegt: ‘God is Genadig’, dan is hij genadig voor iemand. In het Hebreeuwse denken zijn al die omschrijvingen relationele termen. Tot en met de samenvatting ‘God is liefde’. Ook dat is geen zalfje met goede bedoelingen, maar zegt: hij is meervoud! Hij is waar mensen elkaar liefhebben.

Het Hebreeuwse denken draait dan ook niet om theoretische gedachtespinsels, maar om concrete daden. Je zou zelfs kunnen zeggen dat je niet kunt spreken over ‘het Hebreeuwse denken’. De wereld van het Hebreeuws is ‘other directed’, op de praktijk van het leven met de ander gericht. Een joods iemand kan zeggen: al bestaat God niet, ik doe wel zijn geboden. Als variant daarop zeg ik: het is onbelangrijk of God bestaat, vraag is of God gebeurt.’’

Geschoold in het westerse denken, borrelt bij mij nu de vraag op: kun je gebeuren als je niet bestaat?

„Nu probeert u mij toch te verleiden in te gaan op een theoretische vraag. Dit is zo’n vraag waar je met een sigaar in de hand, vanuit de leunstoel, uren lang over na kunt denken, zonder er zelf als persoon maar een seconde bij betrokken te raken.’’

Voelt u kennelijk weinig voor.

„Nee, er zit te veel afstandelijkheid in dat denken. God is alleen maar relevant voor wie in hem geloven.’’

Luiheid ook?

„Ja, je gaat het commitment niet aan.’’

Dus ik moet met mijn vraag blijven zitten.

„Er valt wel iets over te zeggen: Gods gebeuren is Gods bestaan zelf.’’

Maar?

„Nee, stop, nu moet u me niet onderbreken met theoretische haarkloverij. God is geen algemene waarheid. Een van de mooiste uitdrukkingen in deze context is van Huub Oosterhuis: ‘God is te doen’. God is een relationele waarheid. Het gaat erom of ik één van de uiteinden van deze relatie ben. Hoe verhoud ik mij tot deze God?’’

Hoe moet ik mij tot Genade verhouden, of tot Barmhartig?

„Door zelf één kant van deze tweezijdige woorden te zijn: genade te ervaren of te schenken. Maar ik begrijp uw probleem. We hebben een metafoor nodig om ons tot deze termen te kunnen verstaan. Daarom kunnen we niet anders over God spreken dan over een persoon, een iemand. Ik was net bezig met een preek over barmhartigheid. In het Hebreeuws betekent het woord voor barmhartig letterlijk ‘ingewanden’.

In de Statenvertaling kom je nog sporen van deze betekenis tegen als er in Jeremia 31 gezegd wordt: ‘Mijn ingewanden rommelen over Efraim’. Deze typisch menselijke gevoelens worden van God gezegd om hem zo dicht mogelijk bij ons te kunnen brengen. Wij moeten fysiek kunnen voelen wat hij voelt. Als ellende je tot in je darmen raakt, ben je er beroerd van. Beroeren betekent ook geraakt zijn, ontroerd zijn, en ook nog in opstand komen.’’

Nu gebruikt u de taal metaforisch. Hebben wij ook de metafoor van een iemand nodig?

„Ja. De persoon van Christus is een metafoor, en voor ons de uitwerking van de vraag wie of wat God is, en hoe hij in onze eigen menselijke maat belichaamd wordt. Als God te doen is, en hij wordt zo lichamelijk in onze eigen termen voorgesteld, dan kan hij dus ook belichaamd worden. In de figuur van Christus.

Vervolgens is de metafoor over God als persoon voor ons zo’n eigen leven gaan leiden, dat we over hem spreken als los verkrijgbaar, en ook nogal eens de waan van de dag op hem projecteren. Daarom wil ik mij iedere keer opnieuw als schriftgeleerde gedragen, me iets aan laten reiken dat van verder komt, ouder en groter is dan ikzelf ben.’’

„Er wordt momenteel regelmatig beweerd dat het slecht gaat met onze samenleving omdat religie de grip erop verloren heeft. Zulke beweringen gaan terug op deze stelling.”

Zijn ze correct?

„Als de meester de klas uit is, gaan we rotzooi trappen.”

Dat gebeurt onherroepelijk.

„Ja. Vraag is of de vergelijking correct is.

Wij zijn geen scholieren meer.

Van dichtbij heb ik de pogingen van de Amsterdamse burgemeester Job Cohen meegemaakt om kerken en moskeeën in te schakelen om ‘de boel bij elkaar te houden’.

Dat is begrijpelijk: religie betekent binding.

Een religieuze overtuiging kadert je bestaan.

Op het moment dat de persoonlijke God schimmig wordt, lukt het religie minder een groep te binden en een bestaan richting te geven.”

We vallen als los zand uit elkaar.

„Zonder een persoonlijke God is het universum niet leeg en kaal. Velen vullen het wel anders in, zij het veel individueler.

Bijna niemand kan tegen een nihilistisch abstractum. We zoeken allemaal houvast, vandaar al die spirituele oplevingen.”

Toch proef ik bij u instemming met deze stelling.

„Een belangrijk kenmerk van het joods-christelijke denken is de gerichtheid op de ander, die als levensbron wordt ervaren.

Waar die ervaring verdwijnt, en mensen sterker aan hun natuurlijke behoeftes van ‘fluit en duit’ gehoor geven, zie je dat het individualisme en het egoïsme toenemen.

Onlangs zijn twee vrienden van mij, een Canadees en een Rus, geremigreerd naar hun moederland, mede omdat ze niet meer tegen onze onbeschofte cultuur konden.

Dan denk ik wel even aan de meester, die de klas heeft verlaten.’’

„Het is een wijdverbreide misvatting te denken dat bidden een initiatief van de mens zou zijn. Het begint niet bij mij.

Voor mij is bidden een antwoord op het Woord dat vanuit de traditie tot mij komt.”

Hoe doet u dat?

„Ik verantwoord mij, als ik hardop uit wil spreken hoe ik mij tot dat Woord wil verhouden. Daarbij moet je niet vergeten dat je de eerste hoorder en verhoorder bent van je eigen gebed.”

U bedoelt: je bent de opsteller van je eigen verlanglijstjes.

„Integendeel. Als catechisanten mij vroeger vertelden dat ze niet wisten wat te bidden, zei ik meestal: ‘Bid achter elke regel: Uw koninkrijk kome’. Als dat niet raar klinkt, zit je goed.

Deze toevoeging was een lakmoesproef voor wat bidden is. Niet dat wij onze vragen bij een al dan niet bestaand loket leggen, maar dat wij God antwoord geven op vragen die aan ons gesteld zijn: welke koers kies jij voor je leven? Bidden is daarop hardop een antwoord geven.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden