God in geuren en kleuren

In Keulen ging 'Sonntag aus Licht' van Karlheinz Stockhausen in première. De laatste opera uit een cyclus van zeven. Spectaculair totaaltheater, zeer geschikt voor het Holland Festival.

Met religie had Karlheinz Stockhausen (1928-2007) niet zo veel. Met God des te meer. Een god in de kosmische betekenis, zwevend in het zwerk, in de harmonie der sferen. God als alomvattende geest, die de wereld als eenheid ziet, culturen tot elkaar wil brengen.

Daarbij passen uitspraken als 'De mensheid moet kosmische kunstmuziek ondersteunen', of 'Weg met politieke en religieuze partijen'. Deze en andere typerende citaten van de componist lopen als mantra's over de videoschermen tijdens de wereldpremière van 'Sonntag aus Licht' die de Opera van Keulen zaterdag en zondag in twee delen bracht. Een daad van formaat, omdat Stockhausen nogal wat verlangt van de fantasie en het uithoudingsvermogen van uitvoerders en toeschouwers.

Voor deze eerste complete uitvoering van de hele opera - de losse scènes gingen van 1999 tot 2004 afzonderlijk op diverse plekken in première - week de Keulse Opera uit naar een schitterend beursgebouw uit de jaren twintig aan de overkant van de Rijn. In die grote hallen konden twee theaterruimtes gebouwd voor het uitvoeren van Stockhausens liefdevolle megalomanie.

Het Catalaanse theatercollectief La Fura dels Baus, bekend om zijn heftige en kleurrijke ensceneringen van theater en opera, kreeg van de Keulse intendant Uwe Eric Laufenberg de opdracht om Stockhausens levenswerk vorm te geven en te regisseren.

Grote vraag was of de Spanjaarden los konden komen van de zeer specifieke en dwingende scenische voorschriften in de partituur. Jarenlang heeft dat andere theatermakers verre gehouden van het muziektheatrale oeuvre van Stockhausen. Er viel niets eigens mee te beginnen. La Fura dels Baus bleef vrij trouw aan de wensen van het grote kind, maar had wel degelijk een eigen visie, die ver stond van de tenenkrommende regies die Stockhausen zelf maakte, zoals de tweede akte uit 'Dienstag' die ooit in het Muziektheater te zien was.

Stockhausen heeft zijn zeven opera's drie jaar voor zijn dood kunnen completeren. Hij werkte er 26 jaar aan. De zeven opera's bevatten zo'n 30 uur muziek. Er was een Duitser voor nodig om die andere Duitser - Wagner - te overtroeven. In de scène 'Düfte-Zeichen' zong een hoge sopraan: 'Freitag, Fricka, Freia' om er vervolgens onbedaarlijk om te lachen - keer op keer. Je kunt het niet anders horen dan als een lange neus naar Wagner. Zijn 'Ring' duurt immers 'slechts' 15 uur.

Stockhausen heeft alle losse scènes van 'Licht' zelf kunnen uitvoeren en begeleiden. Sommige daarvan in Nederland, zoals het 'Helikopter-Streichquartett' (Holland Festival, 1995), de derde scène uit 'Mittwoch aus Licht', en 'Engel-Prozessionen' (ZaterdagMatinee, 2002), de tweede scène uit 'Sonntag'.

Er zijn inmiddels vier opera's compleet scenisch uitgevoerd. De Milanese Scala ontfermde zich over 'Samstag' en 'Montag', de Leipziger Oper over 'Dienstag' en 'Freitag'. Dat laat nu alleen 'Mittwoch' en 'Donnerstag' onuitgevoerd. Om van een complete scenische cyclus nog maar te zwijgen. Na Stockhausens dood eind 2007 waren er geruchten dat er in Dresden of Leipzig een complete 'Licht'-cyclus zou komen, maar de kredietcrisis heeft die plannen waarschijnlijk doen sneven.

De kleurrijk vormgegeven opdrachten 'Für Gott' en 'Gott gewidmet' komen veelvuldig in Stockhausens 'Licht'-partituren voor. Hoe serieus moeten we hem nemen toen hij zijn hele cyclus, en 'Sonntag' in het bijzonder, opdroeg aan God? Heel serieus zou ik zeggen na de wereldpremière in Keulen. Stockhausens liefde voor de kosmos en God voelt gemeend, buiten proportioneel misschien, maar waarachtig.

De katholieke kerk, door Stockhausen in de jaren zestig verlaten, maakte een grote vergissing toen die eind jaren vijftig een uitvoering van Stockhausens 'Gesang der Jünglinge' in de Keulse Dom verbood. Men zag het religieuze oermotief van dat stuk over het hoofd, en ging alleen af op het avantgardistische en elektronische element in de muziek. Luidsprekers hoorden niet in de kerk, werd er gezegd. Toen het stuk uiteindelijk in de studio van de WDR zijn wereldpremière beleefde, werd er alsnog 'Godslastering!' geroepen.

Niets van dat alles afgelopen weekend in Keulen. Onder de premièregangers waren opvallend veel mensen gekleed in het wit, sommigen met gouden accenten. Wie een beetje thuis is in de Stockhausen-wereld weet dat dat zijn kleuren waren en dat hijzelf altijd in het wit gekleed ging. Of de Opera van Keulen in zijn uitnodigingen om dit kledingvoorschrift gevraagd had, of dat we hier met echte Stockhausen-discipelen te maken hadden, bleef in het midden. Leuk was het wel.

Zaterdagavond om half acht begon 'Sonntag' met het duet tussen Michael en Eva, de oerfiguren uit de cyclus die uiteindelijk als Jezus en Maria een mystiek huwelijk aangaan. Zondagavond om half twaalf, vijf uur muziek later, liepen de mensen het terrein af, begeleid door het 'Sonntags-Abschied', een stuk voor vijf synthesizers dat uit de luidsprekers schalde. De eerste uitvoering van 'Sonntag' was buitengewoon enthousiast ontvangen, met luid gejuich voor de uitvoerenden en het Catalaanse regie- en ontwerpteam. Keulen had zijn 'zoon' een waardige wereldpremière bezorgd.

De ruimte in het Staatenhaus was onderverdeeld in een ronde vlakke zaal en een rechthoekig oplopende. Als publiek ging je van de ene naar de andere zaal. In de laatste scène werd het publiek in tweeën gedeeld om de twee versies van 'Hoch-Zeiten' - eentje voor koor en dansers en eentje voor orkest - na elkaar te kunnen ondergaan. Op verschillende momenten gedurende deze scène werden beelden en geluiden vanuit de ene zaal naar de andere gestuurd en omgekeerd. Fabelachtig staaltje techniek! En het werkte.

Deze opstelling van zalen deed denken aan de mogelijkheden op het Westergasterrein in Amsterdam met die prachtige ronde gashouder en de rondom liggende gebouwen. 'Sonntag aus Licht' uit Keulen zou een mooie Holland Festival-productie kunnen zijn, zeker gezien de geschiedenis die het festival met de componist heeft.

Als toeschouwer onderga je Stockhausens wereld niet vrijblijvend. Voortdurend word je bij de uitvoering betrokken. In speciaal ontworpen dekstoelen onderga je halfliggend in groenige mist de eerste scène 'Lichter-Wasser'. Aan het eind wordt water uitgedeeld. Boven je liggen dansers in doorschijnende hangmatten en grote propellers draaien langzaam in het rond.

In 'Düfte-Zeichen' worden de tekens, kleuren en geuren die Stockhausen aan de verschillende dagen toekende aan het publiek getoond - brandend, geurend en geprojecteerd op een nevelgordijn. Langs weerszijden van de tribune lopen twee mensen heen en weer met rokende geurvaten. Het is scenisch de sterkste scène. De zangers kunnen alleen maar geprezen worden voor hun geheugen en toonvastheid. Het slot tussen alt Noa Frenkel als Eva en een jongenssopraan als kleine Michael is toptheater.

Muzikaal is de scène daarna een hoogtepunt, vooral in versie voor orkest. Het onvolprezen musikFabrik Köln speelt onder leiding van Peter Rundel weergaloos, Kathinka Pasveer doet de klankregie. Er is meer Nederlands aandeel. In 'Engel-Prozessionen' (in 2002 in wereldpremière gebracht door het Groot Omroepkoor) wordt fantastisch gezongen door Cappella Amsterdam, en trompettist Marco Blaauw is zijn weergaloze zelf in 'Licht-Bilder'.

In de laatste scène loopt het publiek tussen de dansers - ze vertegenwoordigen alle continenten. Als aan het slot een kleine binnencirkel wordt gevormd nemen de dansers het publiek aan de hand, leggen een warme hand op de rug en duwen ze vriendelijk en glimlachend de cirkel in. Het klinkt gek, maar even voel je je in de betere wereld die Stockhausen voor ogen moet hebben gehad.

Weglopend van het terrein, aankijken tegen de verlichte Dom op de andere oever, galmt Stockhausens 'Sonntags-Abschied' lang en betoverend door de kalme nacht. De magie werkt.

'Sonntag aus Licht' in 2 delen is nog te zien op 20/21, 26/27 en 28/29 april. Op 24 april en 1 mei gaat de opera in zijn geheel (aanvang 12.00 uur) op één dag - een zondag! www.operkoeln.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden