Essay

God en geloof zijn helemaal niet voorbij

Kunstenaar Hugo Kaagman geeft Christusbeeld een gewaad van Delfts Blauw. Beeld Chris Keulen

God verdwijnt uit Nederland, meldden onderzoekers onlangs. Is dat wel zo? Religie is juist overal.

Voor een land waar God aan het verdwijnen is, is er in Nederland flink veel religie waar te nemen. Nog nooit geloofden zo weinig Nederlanders in God. En meer dan 3 miljoen mensen keken naar The Passion. 'De dood heeft niet het laatste woord', klonk daar, terwijl op de achtergrond beelden van de rouw om de doden in Brussel werden getoond. Hoe zit het, aan de vooravond van Pasen, nu met de religieuze staat van Nederland?

De resultaten van het onderzoek 'God in Nederland' ten spijt: de tijd dat iedereen dacht dat God en geloof een privékwestie voor een zonderling rijtje enkelingen zouden worden, is echt voorbij.

Minder mensen geloven in God, meer mensen noemen zich atheïst, meldde 'God in Nederland' kort geleden. De meeste kerken zien veel van hun leden vertrekken. De groep die het belang van religie voor de samenleving onderschrijft, slinkt snel. En de groep Nederlanders die nog wel eens in een kerkbank plaatsneemt, telt weliswaar nog meer dan drie miljoen mensen, maar wordt wel steeds kleiner.

Maar dat alles betekent niet dat religie uit de samenleving verdwijnt. Secularisatie betekent niet het einde van religie. Misschien betekent het wél het einde van religie zoals we haar kenden.

Postseculier tijdperk
Zoals religiewetenschapper Ernst van den Hemel in De Groene Amsterdammer constateerde: we zitten in een postseculier tijdperk, waarin godsdienst zich opnieuw krachtig manifesteert in de samenleving. Religie is overal. Niet alleen omdat de Nederlandse samenleving eeuwenlang een christelijke samenleving was en je zo'n erfenis niet zomaar wegpoetst. Religie is tastbaar aanwezig, in het maatschappelijk debat, in nieuwe ontwikkelingen.

In The Passion, in de vele nieuwe vormen van kerk-zijn die de laatste jaren als paddenstoelen uit de grond schieten, in polemieken over de vluchtelingenstromen en wat hun komst voor onze westerse samenleving betekent, in de debatten over het gevaar van religieus terrorisme, in het recordaantal uitvoeringen van de Matthäus Passion, in het groeiend aantal moslims in Nederland én - vaak vergeten - het groeiend aantal migrantenkerken.

"Dan kun je niet volhouden dat godsdienst er niet meer toe doet, omdat wij ons er in de jaren zestig zo fijn van bevrijdden", aldus Van den Hemel. En: "Ik vind niet dat we een naïef, rooskleurig beeld van religie moeten schetsen. Maar het is noodzakelijk om te begrijpen welke rollen religies spelen in het leven van mensen."

Diversiteit
Het laatste is geen eenvoudige opgave. Want de diversiteit in die religiositeit is enorm, en neemt alleen maar toe. Mensen sprokkelen hun zingeving zelf bij elkaar, al dan niet geïnspireerd door verschillende westerse en niet-westerse religieuze tradities. Want - in de woorden van Hans Boutellier, directeur van het Verwey-Jonker Instituut - als we nergens meer in geloven, kunnen we alles geloven. Ieder z'n eigen religie. De bindende en verbindende kracht van religieuze gemeenschappen is niet meer vanzelfsprekend. Die gemeenschappen worden niet alleen kleiner, maar ook vloeibaarder. Niet de gemeenschap, maar jijzelf wordt de drager van je eigen religiositeit. Het maken van ons levensontwerp, zoals religiewetenschapper Hans Schilderman het formuleert, is daarmee een eenzame taak aan het worden.

De ontwikkeling van de ongebonden zelfreligiositeit gaat gepaard met een ontwikkeling die ook in de politiek waarneembaar is: de verzwakking van het midden. De traditionele religieuze instituten in dat midden van religieus Nederland - de rooms-katholieke kerk en de Protestantse Kerk in Nederland met name - zullen zeker niet verdwijnen, maar verliezen wel hun rol en hun kracht. De niet-institutionele religiositeit wint terrein.

Als het verbindende midden zijn kracht verliest, bloeit er aan de randen van alles op - ook hier gaat de vergelijking met de politiek op. Met de kleinere kerken aan de flanken - orthodox, vrijzinnig, evangelisch - gaat het over het algemeen wél goed. Zonder afbreuk te willen doen aan de kerkelijke gemeenschappen in het midden die floreren (want die zijn er ook): de vernieuwingskracht van de veel grotere Protestantse Kerk zit niet in het hart van dat kerkgenootschap, maar aan de randen, waar inmiddels tientallen zogenoemde pioniersplekken zijn opgericht die allerlei nieuwe, onconventionele manieren van kerk-zijn uitproberen. Dat de vernieuwing in de marge ontstaat, zit met name de protestantse traditie in de genen. Dat is ook niet zo gek. Het Nederlands protestantisme komt immers voort uit een vernieuwingsbeweging die in de marge begon: de reformatie.

Aan de randen van het weggezakte institutionele religieuze midden kan ook veel ellende opbloeien, in de vorm van al dan niet gewelddadig extremisme en fundamentalisme.

Collectiviteit
De reactie op de aanslagen in Brussel, maar ook de reactie op het overlijden van Johan Cruijff, lijkt erop te wijzen dat er juist op dat soort momenten een hunkering is naar collectiviteit, naar het verbindende midden, met toch iets van een gedeeld verhaal.

"The Passion is het beste antwoord op de aanslagen in Brussel", zei de producent van het evenement eerder deze week. "Je ziet dat mensen behoefte hebben om samen te komen, juist na Brussel. Het enige antwoord op terreur is liefde. En dat is het statement dat we vanavond gaan maken. Of je nu gelovig of ongelovig bent, het draait hier om hoop, geloof, liefde en vergeving."

Vlak voordat de live-uitzending begon werd op het Amersfoortse Eemplein een minuut stilte gehouden voor de slachtoffers. En toen het spektakel bijna voorbij was, en het lijdensverhaal verbeeld, zei verteller Lenette van Dongen: "Kies zelf vanavond maar hoe u wilt dat dit verhaal afloopt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden