'God bestaat niet, maar werkt wel'

Interview | De Vlaamse journalist Joël De Ceulaer beschouwt zichzelf als volslagen ongelovig. Toch ergert hij zich aan de kruistocht van de 'nieuwe atheïsten' tegen religie.

Op een zonnig terras in Antwerpen vertelt Joël De Ceulaer - blauw overhemd, grijzend haar, lichtbruine gaatjesschoenen - over de persoonlijke en journalistieke zoektocht die ten grondslag ligt aan zijn boek. Om zijn pols prijkt een armbandje van gekleurde plastic elastiekjes, een cadeau van zijn vijfjarige dochter: "Als je kinderen krijgt verandert je leven fundamenteel. Lange tijd worstelde ik met de grote vragen des levens over zingeving en God. Nu wil ik me gaan richten op andere vragen. Het was tijd om de balans op te maken: wat weten we wel? Wat weten we niet?"

Waar maakte u zich druk over?

"De botsing tussen religie en wetenschap is nog altijd actueel. Er heerst irrationaliteit en bijgeloof onder brede lagen van de samenleving. Mensen begrijpen de evolutietheorie niet of willen haar niet begrijpen, terwijl zij toch een bevredigende verklaring van de werkelijkheid biedt. Anderzijds snappen wetenschappers en evolutiebiologen vaak niets van religie. Een man als Richard Dawkins, die ik zeer bewonder, noemt religie een ziekte die uitgeroeid moet worden. Dan zie je over het hoofd dat religie aan een behoefte voldoet: het fungeert, zoals de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett zegt, als moreel viagra. Het is waar dat religie ook onheil aanricht, maar als je het tegen elkaar afweegt is de meerderheid van de religieuzen gematigd en doet religie meer goed dan kwaad. Dat moet je niet willen uitroeien. De mens is een religieus dier."

Oja? Maar zelf bent u niet religieus?

"Ik heb een klassieke katholieke opvoeding gehad. Het bestaan van God was vanzelfsprekend. Ik ging ervan uit dat er een God was die de mens geschapen heeft en die kan straffen en belonen. Ontzettend bang werd ik ervan: het idee dat je eeuwig zal branden in de hel als je een slecht mens bent. Eeuwig, dat is gruwelijk!

Toen ik ouder werd verdween het geloof langzaam uit mijn leven. Ik werd een culturele katholiek. Godsdienst had geen rol meer in mijn leven, maar God zat nog altijd in mijn hoofd. Elke keer als ik zei of dacht dat ik ongelovig was, schoot direct daarna door mijn hoofd: 'Ik hoop maar dat Hij dit niet hoort'. Gaandeweg en met moeite heb ik dat laatste restje van mij afgelezen en afgedacht. Darwin speelde daarin een cruciale rol: de evolutietheorie heeft mij bevrijd."

In uw boek zet u zich niet alleen af tegen mensen die de evolutietheorie niet erkennen. Ook de parapsychologie, psychoanalyse en alternatieve geneeskunst moeten het ontgelden.

"Ik kende een man in mijn directe omgeving die al zijn hele leven naar een homeopaat ging. Altijd naar volle tevredenheid, maar op een gegeven moment kreeg hij vage gezondheidsklachten. De homeopaat wist zich er geen raad mee en probeerde dan weer eens die kuur, dan weer dat middeltje. Toen de man eenmaal creperend van de pijn bij de spoedeisende hulp aankwam was zijn darmkanker volledig uitgezaaid. Drie maanden later was hij dood. Alternatieve geneeskunde maakt doden, dat vind ik zeer ernstig. Daar wil ik tegen strijden. Niet tegen godsdienst, laat die mensen lekker naar de kerk gaan."

Religie kan de wereld volgens u niet verklaren, de wetenschap wel. U zet zich af tegen het postmodernistische idee dat 'de wetenschap ook maar een verhaal is'.

"De wetenschap is tot dusver de beste methode die we hebben ontdekt om de werkelijkheid te begrijpen. Het is geen feilloos systeem, maar het is een methode die werkt. Ik vind dat je niet angstig moet weglopen voor het concept 'waarheid'. De aarde draait om de zon: dat is waar. De mens is een geëvolueerde diersoort die verwant is met alle andere diersoorten op aarde: dat is waar. Natuurlijk zullen er altijd vragen blijven waarop we geen antwoord weten. Newton zegt: 'Er strekt zich voor ons een oceaan van onwetendheid uit'. Wat wetenschappers doen is daar kleine stukjes van droogleggen. Meer niet. Die oceaan is het mysterie. Met als grote vraag - en dan komen we bij de Duitse filosoof Leibniz - 'Waarom is er iets?' Die vraag is volslagen onbeantwoordbaar. Veel intellectuele gelovigen zullen zeggen: 'Dat mysterie is God'. Prima, daar kan ik mee leven. Die God hoef je van mij niet weg te gooien."

Wetenschap biedt geen troost bij het overlijden van een dierbare en geeft ook geen antwoord op de vraag hoe wij ons leven zullen invullen.

"Dat klopt, zij biedt kennis, maar geen betekenis. Bij religie is dat andersom. Maar ook zonder religie kunnen wij betekenis geven. De mens is een betekenismakend dier." Hij wijst op het gekleurde armbandje: "Dit lijkt een onnozel ding. Voor jou is het betekenisloos, maar voor mij is het helemaal opgeladen met betekenis. Mijn dochter heeft het voor me gemaakt, en ik voel haar nabijheid als ik het draag. Het symboliseert de liefde die ik voor haar voel. Het ding heeft uit zichzelf geen betekenis, maar ik ken het eraan toe."

Een andere mogelijkheid die u naar voren brengt is: 'doen alsof God bestaat'. Doet u zelf ook wel eens alsof God bestaat?

"Ik probeer dat wel. Neem het omgaan met een vijand. Volgens het christendom moet je je vijand beminnen. Het boeddhisme ziet de vijand als leermeester: een vijand biedt de kans om je te oefenen in geduld en verdraagzaamheid. Als je zo naar de werkelijkheid kijkt en dus doet alsof God bestaat, dan helpt dat. Ik weet dat het niet waar is, toch doe ik alsof. God wordt zo een placebo voor de ziel. Hij bestaat niet, maar hij werkt wel."

Joël De Ceulaer: Gooi God niet weg. Over geloof, ongeloof en bijgeloof. Uitgeverij De Bezige Bij, Antwerpen; 224 blz. euro19,99

Wie is Joël De Ceulaer?

Joël De Ceulaer (1964) studeerde Germaanse filologie en wijsbegeerte aan de KU Leuven. Als redacteur van Knack en De Standaard, maar ook als televisiemaker bij Canvas, interviewde hij vele vooraanstaande denkers over religie, wetenschap en filosofie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden