Review

...ging Bernard van Leer niet naar Mexico

Vijftig jaar geleden, in november 1952, was er in Mexico-Stad een industrie-tentoonstelling. Het land had een stabiele economie en zo'n tentoonstelling, eigenlijk een beurs, werkte innovatie en investeringen in de hand. Op deze beurs was ook een Nederlandse stand: die van het bedrijf-Van Leer, producent van vooral olievaten. De directeur zelf was er niet, hij had zijn 38-jarige zoon Oscar gestuurd. Die mocht daarom Albert Plesman en prins Bernhard in de stand ontvangen. Prins Bernhard had een kater en was met zijn hoofd blijkbaar nog bij de vorige avond en nacht, schreef Oscar aan zijn vader.

Dat vader Bernard Van Leer niet in Mexico was, ging geheel tegen zijn gewoonte in. Een reislustiger persoon is nauwelijks denkbaar, blijkt uit zijn biografie die zojuist is verschenen (Pauline Micheels, De vatenman. Bernard van Leer (1883-1958) 26,90 euro, uitg. Contact).

Hij moet een der eerste Nederlanders geweest zijn die per caravan reisde. In 1934 had hij er een bij zich bij een bezoek samen met zijn vrouw Polly aan Palestina, waar hij al twee keer eerder geweest was.

Al in 1926 was Van Leer voor zaken naar de Verenigde Staten gegaan. Nu zou iemand als Van Leer de hele dag met een mobiele telefoon aan zijn oor zitten. De drang tot communicatie was onstuitbaar. Micheels schrijft dat hij zijn assistent Hendrix, die op een andere boot reisde, bedolf onder de telegrammen. Die stroom hield alleen maar op omdat Van Leer zeeziek werd.

Zo'n boot was eigenlijk niets voor een ongeduldige man als hij die van snelheid hield - hij had in 1923 al twee Lancia's. Het vliegtuig paste beter bij hem. Ruim twintig jaar na die bootreis maakte hij met zijn vrouw Polly een gecombineerde zaken- en wereldreis. En Van Leer zou Van Leer niet zijn om daar iets speciaals mee te doen. Hij reisde niet als gewone passagier op een lijnvlucht, maar liet door de KLM een vliegtuig inrichten alsof het een appartement in een hotel was. ,,Ons gemeubileerd bovenhuisje'' noemde mevrouw Van Leer, die inmiddels wel wat gewend was, de DC4, ingericht door een Haagse binnenhuisarchitect.

De reis ging langs alle fabrieken van de firma, maar omdat die over Europa, Azië en Afrika verspreid lagen, was er een oneindig aantal routes te bedenken en Bernard Van Leer bedacht die dan ook. Bij het opstijgen moest de piloot toch in ieder geval weten wat de bestemming van de eerste dag zou zijn en die werd dan maar vastgesteld op Rome. Belust op publiciteit had Van Leer al voor vertrek de lokale pers van iedere plaats waar hij zou landen geïnstrueerd en voorzien van kopij, zodat journalisten van Cairo, Jeruzalem, en Irak tot aan Kongo en Lissabon toe hun artikel op de afgesproken dag in de krant zouden zetten, geïmponeerd door deze zakenman. Maar omdat Van Leer zijn reisplannen per dag wijzigde, stonden op de vliegvelden van Irak, Kongo of West-Afrika allerlei krantenlezers voor niets te wachten op Van Leers vliegtuig, want dat was net weer in een ander werelddeel. En moest de zakenman zijn best doen om zo'n artikel nog maar een keer geplaatst te krijgen, op de dag dat hij wél die stad zou aandoen. Dat hij in 1947, zo kort na de Tweede Wereldoorlog, tot zo'n stunt in staat was, is wel bijzonder.

In het tweede oorlogsjaar was een vertegenwoordiger van het Duitse ministerie van economische zaken bij Van Leer langs gekomen om te onderhandelen over de overname van dit joodse bedrijf. De vatenfabriek leverde zulke goede kwaliteit en zo snel, daar kon geen Duitse producent tegenop.

Van Leer, toen 57, onderhandelde hard, al had hij weinig speelruimte. Hij kreeg te horen dat hij blij moest zijn met iedere gulden, want de meeste van zijn joodse collega's hadden moeten vertrekken zonder een cent vergoeding. Dat was wel zo, zei Van Leer, maar nog geen reden om een miljoenenverlies goed te praten. Hij deed zijn fabrieken van de hand en bedong dat hij met zijn vrouw en zoon, een aantal familieleden en bekenden en - heel belangrijk- zijn paarden, waaronder een aantal Lippizaners, naar de Verenigde Staten mocht vertrekken. Dat is ook zo gegaan, zij het dat het transport van de paarden veel problemen gaf.

Zijn zoon Wim schreef in 1941, met gemengde gevoelens, dat hij blij was dat ,,meneer Adolf Hitler hem gedwongen heeft zich uit de zaken terug te trekken, iets dat de familie nooit gelukt is''. Tijdens zijn verblijf in de VS probeerde Van Leer zijn familie te onderhouden met behulp van het privécircus dat hij had opgericht en waarin de paarden optraden, maar dat mislukte. Het circus ging failliet. Na afloop van de oorlog keerde Van Leer terug naar Europa, en moest toen enorme gevechten leveren om zijn bezittingen terug te krijgen zodat hij zijn schulden kon betalen.

Toch was hij toen al minder in zaken geïnteresseerd en meer in het werken aan een betere wereld. Vandaar dat Van Leer zichzelf uitnodigde bij Winston Churchill, een paardenliefhebber, die hij een rit op zijn twee lievelingslippizaners Salve en Troja aanbood. Met Churchill besprak hij de toekomst van Europa en stelde hij vast dat er fondsen nodig waren om aan die toekomst te werken. Er werden foto's gemaakt van Van Leer en Churchill te paard en die foto's waren jarenlang erg handig om dingen voor elkaar te krijgen.

Tijdens de industriële expositie in Mexico in 1952 liep Van Leer tegen de zeventig. Zijn vrouw Polly had vijf jaar eerder besloten dat ze in - toen nog- Palestina wilde wonen. Van Leer hield het bij dure hotelkamers, zoals van het Ritz-hotel in Londen of Lausanne. Hij was wel betrokken bij Polly's plannen om in Israël te werken aan de toekomst van de mensheid. Zo richte hij in 1952 het fonds Keren Yaldenoe op, waarmee joodse jeugdclubs werden opgezet.

De reis naar Mexico liet hij lopen. Uiteindelijk is hij niet bekend geworden door de olievaten of de wereldreis per DC4, maar vooral door zijn charitatieve fondsen, waarvan de bekendste de Van Leer-stichting is, een fonds ten bate van jeugdwerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden