Giftig goud

Een goudzoeker in Mozambique graaft zonder beschermende kleding in de modder, die vol zit met chemicaliën. (Trouw) Beeld
Een goudzoeker in Mozambique graaft zonder beschermende kleding in de modder, die vol zit met chemicaliën. (Trouw)

Als je je geliefde een gouden ring om de vinger schuift, denk je liever niet aan cyanide en kwik. Maar dat gif wordt op grote schaal ingezet bij het winnen van goud. De zoekers staan er soms met blote voeten in.

Gouden trouwringen schitteren in paren aan de muur in het kantoor van Rob Hollander, eigenaar van sieradenproducent Flamingo in Nieuwegein. Niet zomaar sieraden, want een groeiend deel van zijn collectie wordt gemaakt van duurzaam goud. „Vijf procent nu, maar de ambitie is twintig.”

Hij laat een egale gouden ring tussen zijn vingers rollen en vervolgt: „Weinig mensen weten hoe schadelijk het traject kan zijn dat vooraf gaat aan het sieraad zoals dat in de winkels ligt.” Met eigen ogen zag hij vorig jaar in Colombia wat een impact de goudwinning kan hebben op een dorp. „Er worden grote gaten gegraven op plekken waar goud is te vinden. Vervolgens worden chemicaliën gebruikt om het goud te winnen. Daar komt de natuur voorlopig waarschijnlijk niet bovenop.”

Jack Voncken, deskundige op het gebied van mineraalwinning aan de Technische Universiteit in Delft, legt uit waarom goudwinning het milieu kan schaden. „In de aarde zit goud vast in gouderts. Als het erts verweert, kan het goud loslaten en bijvoorbeeld met het regenwater wegspoelen. Dat goud is relatief gemakkelijk te winnen omdat het zich in riviertjes benedenstrooms ophoopt.” Met een techniek die ’goudpannen’ heet kunnen goudzoekers die klompjes scheiden van de modder en keien.

Als het edelmetaal direct uit erts wordt gewonnen, zijn chemicaliën nodig. Voncken: „De gouddeeltjes zijn klein en zitten nog in het gesteente. Het is vrij ingewikkeld om dat te scheiden.” De mijnwerkers graven daarom diepe gaten en malen het gesteente fijn. „Dat wordt vermengd met een zeer giftige cyanide-oplossing, waarin het goud oplost. Dat mengsel wordt gescheiden van steengruis en het opgeloste edelmetaal kan er met behulp van een chemisch proces worden uitgehaald.” Goed voor het milieu is dat niet. „Er blijft na de verwerking altijd cyanide-oplossing over. Die is wel minder giftig te maken, maar wordt nooit helemaal onschadelijk. Bij grootschalige goudwinning wordt de oplossing opgeslagen in afvalwaterbassins. Daarvoor zijn allerlei maatregelen nodig om te voorkomen dat het gif kan weglekken. Maar momenteel is er, zeker voor grootschalige goudwinning, geen alternatief.”

Grote mijnbouwbedrijven zijn niet happig om in te gaan op vragen over vervuiling. Anglogold, een van de grootsten in de sector, laat vanuit Zuid-Afrika kort weten vervuiling helemaal niet als issue te zien. Er zijn binnen de sector codes afgesproken over hoe cyanide moet worden opgevangen en die worden gerespecteerd, aldus een woordvoerster.

Maaike Schouten van Solidaridad is bekend met de internationale codes die er zijn voor grootschalige mijnbouw, bijvoorbeeld voor het gebruik van cyanide, maar denkt dat dit niet voldoende is om de goudmarkt te verduurzamen. „Behalve dat de grote mijnbouwbedrijven vervuilend zijn, worden er soms hele gemeenschappen door ontwricht. Als er veel goud in de grond zit kan het zijn dat dorpen er voor moet wijken.” Een mijn kan namelijk heel groot worden. Zo heeft de Yanacocha-mijn in Peru een oppervlakte van 251 vierkante kilometer, ongeveer zo groot als Ameland. „Zonder dat de oorspronkelijke bewoners van het gebied daarvan profiteren. Het werk is vaak gespecialiseerd en de mijnbouwbedrijven nemen hun eigen, geschoolde arbeiders mee. Is de mijn uitgeput, dan blijft een compleet veranderd landschap achter.”

Ook mijnbouw die op kleinere schaal plaatsvindt, goed voor ongeveer twintig procent van de wereldwijde goudproductie van 2500 ton, zorgt voor problemen, weet Schouten. „Deze mijnbouwers zijn vaak illegaal en hebben daarom geen rechten. Het overgrote deel van hen werkt met kwik, ook een giftige stof, die niet biologisch afbreekbaar is. Mijnwerkers zijn zich er niet van bewust hoe schadelijk kwik eigenlijk is. Mede omdat ze er niet direct ziek van worden. Daarbij zijn beschermende materialen duur. De goudzoekers zitten dus met blote handen aan het gif en ademen de dampen die vrijkomen in.”

Ook de betaling is een probleem in de kleinschalige mijnbouw. „De prijs van goud wordt twee keer per dag vastgesteld op de London Bullion Market Association (LBMA). Dat is het bedrag waar ze recht op hebben. In de praktijk ontvangen ze vaak maar rond de zeventig procent.”

Solidaridad probeert aan de situatie voor die kleine mijnbouwers iets te veranderen. „Wij willen dat mijnwerkers op een veilige manier, voor zowel henzelf als voor het milieu, goud kunnen winnen. Daarom hebben wij bijgedragen aan de ontwikkeling van een mondiale standaard voor eerlijke kleinschalige goudwinning, de Fairtrade-Fairmined standaard (zie kader hieronder). In deze standaard zijn criteria opgenomen op het gebied van milieu, organisatie en arbeidsomstandigheden. Als mijnbouwers aan de voorwaarden van de standaard voldoen, komen ze in aanmerking voor certificering. Dan kunnen ze ook een goede prijs voor hun product ontvangen .”

Inmiddels zijn drie producentenorganisaties zo goed als klaar voor de certificering. „Ik zag in juli in Peru dat dit echt een wereld van verschil is, in vergelijking met de dorpen in de omgeving”, vertelt Schouten. „Een man, die een aantal jaar daarvoor was verhuisd naar een nabijgelegen dorp, vertelde ons dat hij spijt had dat hij was vertrokken. Ook daar zien ze dus dat ze zelf veel baat hebben bij de veranderingen.” In totaal wil Solidaridad 200.000 mijnbouwers certificeren.” Dat zou het leven van 1,4 miljoen mensen verbeteren: dat van de arbeiders zelf, van hun familie en andere mensen in hun omgeving.

In Nieuwegein controleert sieradenproducent Hollander zijn laatste duurzame order: bijna een kilo goud. Op de normale markt zou dat ongeveer 32.000 euro kosten, maar voor duurzaam goud betaalt hij vijftien procent meer. Die extra kosten rekent hij ook door in zijn product. Hollander heeft het er voor over. Hij zag in Colombia namelijk ook hoe het wel kan, hoe de aanpak van Solidaridad kan werken. „We bezochten een schone mijn, diep in de jungle. In plaats van een ongeordend gat in de grond, was het gebied keurig afgegraven en afgezet met stenen muurtjes. Aarde werd met water los gespoten en de goudertsen met pannen verzameld. Giffen, als die werden gebruikt, werden opgevangen en opnieuw gebruikt. Zodra een deel van de mijn is uitgeput, wordt het gat gedicht. Binnen een jaar is die plek weer begroeid.”

(Trouw) Beeld REUTERS
(Trouw)Beeld REUTERS
(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden