'Gezonde eigenliefde is de basis van echte naastenliefde'

Johnny en Rijk speelden een sketch in pyjama, Wim Kan praatte vier grootindustriëlen ieder een ton uit de zak, Toon Hermans zong nog eens zijn 'Sien laat 's zien': 's lands beroemdste tv-inzamelingsactie actie 'Open het Dorp' was een doorslaand succes. De tv als collectezak is sindsdien niet meer weg te denken. Toch dreigt volgens sommigen de sleet er op te komen. Is De Nieuwe Omroep de oplossing?

Die avond, 27 november 1962, biggelden de tranen over haar wangen. "Heel, heel hartelijk bedankt, lieve mensen", stamelde presentatrice Mies Bouwman. Liefst 21 miljoen bracht de 24-uursactie in de RAI op. Kwartjes en dubbeltjes, verzameld in luciferdoosjes. En giften die telefonisch werden doorgegeven. Voor de marathon-uitzending had de PTT liefst 110 telefoonlijnen naar de RAI aangelegd.

Heel anders gaat het tegenwoordig. Als 'Hilversum' wil, staat binnen drie, vier dagen een avondvullend programma in de steigers. Compleet met sterren, decors en draaiboek. Speciale telefoonlijnen zijn niet meer nodig: aardige dames en heren noteren in call-centers her en der in het land waar het om te doen is: de giften. Die dan vervolgens gewoon van giro- of bankrekening worden afgeschreven.

TV-acties zijn buitengewoon effectief, zegt Jack van Ham, voorzitter van de Samenwerkende Hulp Organisaties, het overlegorgaan van de grote hulporganisaties. Van Ham weet waarover hij praat. Hij was nauw betrokken bij tv-acties voor Kosovo, Mitch en Turkije. "Een avondje tv brengt al snel het drie-, viervoudige op van wat je ophaalt via gewone giro-acties of collectebus." Volgens de Dienst Kijk- en Luisteronderzoek (KLO) van de NOS is een landelijke tv-actie goed voor gemiddeld een miljoen kijkers. "Vooral showelementen blijken het goed te doen", zegt Jeroen Verspeek van de KLO.

Heel anders ligt dat voor de wat minder grootschalig opgezette programma's waarvan iedere omroep er wel enkele heeft. Twee à vierhonderdduizend kijkers, dan heb je het wel gehad. Toch zijn ook die programma's interessant voor ideële organisaties: het mailen van potentiële 'klanten', het aanmaken en verwerken van giro- overschrijvingen is uiteindelijk veel duurder. Dus liet de Novib LuLu Wang en Paul Rosenmöller rondhobbelen in Burkina Faso, om geld in te zamelen voor het onderwijs. Het programma is uitgezonden door de Vara, die ook meebetaalde aan de productie.

Zo verleent iedere omroep wel eens hand- en spandiensten aan een goed doel. Een enkele omroep kent zelfs een eigen goed doel, zoals EO's 'Metterdaad', vorig jaar goed voor een recordopbrengst van 9,6 miljoen gulden. Ook op andere manieren doen ideële organisaties van zich spreken. Ze zijn vraagbaak voor programma-makers. Zo krijgt Hilversum al jarenlang deskundigheid aangeleverd, in de meeste gevallen gratis. In ruil daarvoor is het dan een kleine moeite om in het programma even een naam te vermelden. De aanpak van menige talkshow - bijvoorbeeld 'Koffietijd' van RTL 4, maar ook van serieuzere programma's als Avro's 'Vinger aan de Pols'. "Wij kennen dus geen echte goede doelen maar ondersteunen ze wel op deze manier", zegt een woordvoerster van de Avro.

Absoluut de kroon spant de Tros. Tros-voorzitter Karel van Doodewaerd meldde vorige week trots dat zijn omroep actie voert voor Foster Parents Plan - de laatste actie leverde 18 600 nieuwe leden op, het Wereld Natuurfonds, het Lilianefonds en de Vereniging Natuurmonumenten. Verreweg de meest commerciële kas-kraker is de Nationale Postcodeloterij (NPL), waarbij je postcode het ticket is tot het ware levensgeluk en een beetje prijs al snel zes nullen heeft. De hoofdprijs van 30,8 miljoen viel in Oosterhout, te verdelen over acht gezinnen. Het tv-programma, gepresenteerd door Caroline Tensen en geproduceerd door Joop van den Ende bracht vorig jaar ruim 322 miljoen gulden op, een veelvoud van de Giro- en Bankloterij (Algemene Loterij Nederland) die nog geen 90 miljoen netto opleverde. Het ultieme bewijs dat de elektronische collectebus na een kleine veertig jaar weinig van zijn magie heeft verloren. Of is de verklaring voor het succes van de NPL dat 'echte naastenliefde is gebaseerd op gezonde eigenliefde', zoals in een jaarverslag van de NPL is te lezen?

Jack van Ham van de Samenwerkende Hulp Organisaties is in ieder geval bezorgd. Hij vreest voor 'sleet' bij het Nederlandse volk en omroepen. Vooral grote acties raken daardoor in de knel. "Afgelopen jaar waren er zoveel rampen en zoveel acties dat je moet oppassen dat de aandacht niet verslapt." Mitch, Kosovo. Turkije: Nederland gaf gul. Maar de slachtoffers van de cycloon in India, de overstromingen in China en de aardverschuivingen in Venezuela zijn aanzienlijk minder rijk bedeeld. "Je kunt niet om de vier weken eenzelfde actie voeren", legt Van Ham uit. De Nederlander wil hooguit twee, drie keer per jaar zijn beurs royaal openen, leert de praktijk. Daarna wordt het een stuk lastiger. "Terwijl die ongelooflijk grote rampen in China, India en Venezuela natuurlijk ook alle aandacht rechtvaardigen."

Het is een dilemma voor de hulporganisaties. "We moeten de aandacht gelijker verdelen. We worden door 'Hilversum' bediend als we dat willen. Daarover geen klachten. Maar de wal kan het schip keren", zegt Van Ham op persoonlijke titel. Hij wil dan ook met omroepen en hulporganisaties gaan praten om tot 'nieuwe criteria' te komen voor toekomstige tv- acties. "Wellicht is het beter ideële onderwerpen wat breder en frequenter onder de aandacht te brengen. Dat kan op de bekende manier, radio, tv, krant, maar ook via internet."

Of daar een nieuwe omroep voor nodig is zoals Walter Etty en Aad van den Heuvel willen? "Daar matig ik mij geen oordeel over aan", zegt Van Ham. "Maar je moet geen Hilversum 4 Classic oprichten. Dan wordt het veel te gemakkelijk om weg te zappen. Eigenlijk moet elk programma een ideële lading hebben."

Van Ham verwoordt de vrees van vele andere ideële organisaties. De meesten wachten rustig af wat het wordt met De Nieuwe Omroep. Een duidelijk 'ja' of 'nee' heeft nog niemand laten horen. Want de ideële doelen kunnen uiteindelijk financieel ook beter worden van de omroep.

Een enkeling durft het aan openlijke kanttekeningen te plaatsen bij de motieven van de initiatiefnemers van DNO. Maar dan wel anoniem. "Als je kijkt naar Walter Etty en Boudewijn Poelmann van de Postcodeloterij vraag je af welke belangen er nog meer spelen." De NPL is jaar in jaar uit een graag geziene gast bij goede doelen, die niets hoeven te betalen voor de productiekosten van het tv-programma. Maar niet voor niets constateerde het Algemeen Dagblad begin deze week nog dat al jaren geleden de "postcodekanjer is gevallen bij de vier geestelijke vaders van de postcodeloterij." En is het toeval dat de NPL 60,2 procent van de opbrengsten van vorig jaar doorsluisde naar de aangesloten ideële organisaties? De wet schrijft voor dat dat minimaal zestig procent moet zijn.

"Etty is bovendien als voorzitter betrokken geweest bij De Postcode Loterij. Zo'n nieuwe omroep lijkt een schitterende outlet te worden voor de NPL."

Directeur Jos Zwartjes van het Centraal Bureau Fondsenwerving, dat precies bijhoudt hoe vrijgevig Nederland is, zei donderdag in het Journaal dat er 'per definitie' ook een kant van puur geld verdienen zit aan het nieuwe initiatief. Ook buiten dat denkt hij dat De Nieuwe Omroep niet de juiste weg is. "Je vraagt je af of zo'n goede doelenomroep geen gettovorming in de hand werkt, zodat de andere omroepen zeggen: wij hoeven geen aandacht meer te geven aan ideële organisaties, dat doet DNO al."

Terwijl het CBF er in de huidige situatie juist voor zorgt dat de media-zendtijd bij de publieke omroep voor verschillende doelen netjes over het jaar verspreid wordt, zonder dat de organisaties elkaar in de wielen rijden. Liefst 38 fondsen, variërend van de 'Doe een wens- stichting' tot de Vereniging Zonnebloem, dienden vorig jaar bij het CBF een verzoek in voor tv-aandacht.

Zwartjes is over de bestaande aandacht voor goede doelen 'zeer tevreden'. "Misschien dat er bij de grote acties als 'Mitch' een vorm van actiemoeheid te bespeuren valt, maar het CBF merkt daar niets van. Er stroomt elk jaar méér geld binnen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden