Gezocht: zon en geld

Ieder dorp zijn eigen zonnepark. Op maat, afhankelijk van de energievraag. De gemeente Heerenveen wil geen windmolens en zet volledig in op zon. Maar wie gaat dat financieren?

De wethouder ziet het al voor zich: 50 hectare zonnepanelen verspreid over dertien dorpen in zijn gemeente. Dertien velden vol glinsterende panelen, die Heerenveen moeten opstuwen naar een duurzame toekomst.

Heerenveen wil plaatselijke energiecoöperaties helpen bij het ontwikkelen van zonneparken. Bij elk dorp in de gemeente kan een zonnepark komen. De grootte zal afhankelijk zijn van de energiebehoefte van het dorp. Heerenveen is een van de eerste gemeenten die een eigen ruimtelijk beleid hebben opgezet voor zonneparken.

Er zitten nog wat haakjes aan het plan van Siebren Siebenga. De VVD-wethouder staat weliswaar klaar om initiatieven vanuit de bevolking te ondersteunen, maar het mag niet heel veel kosten. De knip blijft dicht. "We financieren niet", zegt Siebenga. Heerenveen is namelijk vrij armlastig, dus de gemeente zal geen grond voor niks of voor een zacht prijsje afstaan. Ook voor subsidies blijft de deur van Siebenga's werkkamer in de monumentale 17de eeuwse Crackstate potdicht.

"Mooi plan", zegt vice-voorzitter Piet Dijkstra van de energiecoöperatie in de buurdorpen Akkrum en Nes. "Alle hulde voor Heerenveen, maar zonder financiële hulp van de gemeente, weet ik niet hoe wij een zonneweide moeten gaan betalen - al zouden we heel graag willen."

De wethouder realiseert zich dat er nog veel discussie zal komen over zijn zonneplan. "Maar het is al heel wat dat wij energie-initiatieven willen faciliteren en op het goede spoor willen zetten." Hij wil, mede op aandrang van de gemeenteraad, wel praten over een aanpassing van de gemeentelijke leges, de vaste, doorgaans peperdure heffing op gemeentelijke diensten. Maar daar zit ook een grens aan. "We moeten vermijden dat we indirect subsidies gaan verstrekken."

Heerenveen wil op termijn - een jaartal wil Siebenga niet noemen - onafhankelijk zijn van fossiele energie. Dat doel schept verplichtingen. Maar de opties zijn beperkt: de gemeenteraad verklaarde windenergie al taboe. Siebenga: "Zonder wind is ons doel - volledige overschakeling op duurzame energie - niet haalbaar. We zullen meer moeten doen. We kunnen niet op onze handjes blijven zitten. Daarom zijn we ook bezig met biomassa en geothermie. De bedrijven in deze gemeenten doen ook volop mee."

Energieakkoord

Maar nieuwe windmolens komen er niet, heeft de raad besloten. Siebenga weet dat de beslissingsbevoegdheid van gemeenten anno 2016 op dit punt zeer beperkt is. Het kabinet bracht windenergie onder de Rijkscoördinatieregeling, waardoor gemeenten buitenspel staan. Niettemin maakte Heerenveen in 2014 bezwaar tegen aanwijzing door Fryslân van een industriegebied nabij de snelweg A7. Het was bedoeld als reservelocatie voor windplannen die de provincie in het kader van het Energieakkoord moet uitvoeren.

Siebenga: "De raad van Heerenveen vindt dat windmolens het landschap te zeer aantasten. En we hebben in onze gemeente nogal wat landschap. Van uiteenlopende aard: veenpolders, veen-, woud- en heide-ontginningsgebieden, een beekdal en landgoederen." Het zijn ook de gebieden waar Siebenga geen velden vol zonnepanelen wil zien. De voorwaarden voor plaatsing zijn scherp: de wethouder streeft naar duurzaam ruimtegebruik, de panelen mogen in beginsel alleen op locaties binnen de bebouwde kom, bijvoorbeeld op braakliggend industriegebied. "Het kan niet ongebreideld. We koesteren het landschap."

Heerenveen heeft zelf ook een groot gebied op het oog voor een zonneweide. Aan de noordzijde van het dorp, waar de A7 richting Groningen en de A32 naar Leeuwarden elkaar kruisen, ligt 120 hectare landbouwgrond ('Klaverblad Noordoost') - waarop nu nog mais en aardappelen worden geteeld. Het gebied, eigendom van de gemeente, moet een bedrijventerrein worden. "Dit moet een energielandschap worden. Enkele marktpartijen willen er grootschalige zonne-akkers gaan aanleggen."

Enerzjy Koöperaasje Garyp: Wij zijn aan het pionieren geweest

Hoe ingewikkeld én kostbaar het opzetten van een energieproject kan zijn, weten ze in Garyp (gemeente Tytjerksteradiel), bij de energiecoöperatie die het dorp (1750 huishoudens) sinds 2014 heeft. Binnenkort begint de coöperatie met de aanleg van een van de grootste zonneparken in Nederland: 27.000 panelen komen er, op 6 hectare grond. Dat heeft wat voeten in de aarde gehad en nóg zijn niet alle risico's afgedekt. "Maar we gaan nu door", zegt een optimistische voorzitter Gjalt Benedictus.

De gepensioneerde bankdirecteur praat graag over het project - hij hoopt dat andere lokale initiatieven leren van het pionierswerk dat zijn coöperatie verricht. Financieel is het één groot avontuur, vertelt Benedictus. Met de exploitatiesubsidie van het rijk (de SDE+) liep het redelijk gesmeerd, maar de gemeente en later ook de netwerkbeheerder die de zonnestroom moet distribueren, zorgden voor grote hobbels.

"Gemeenten kunnen helpen door bestemmingsplannen te wijzigen en zich dienstbaar op te stellen. Wat Heerenveen nu doet is positief. Maar als het hierbij blijft, dan weet ik nog niet of dit echt gaat helpen." Garyp had mazzel. Er lag bij het dorp een voormalige vuilstortplaats, waarvoor een nieuwe bestemming moest worden gevonden. De eigenaar was bereid de grond voor 16 jaar voor 2000 euro per jaar aan de energiecoöperatie te verhuren. "Daar hebben wij geluk mee gehad. Normaal betaal je zo'n 15.000 tot 25.000 euro per jaar."

De grondprijs was dus een fikse meevaller. Maar de gemeente Tytjerksteradiel vroeg vervolgens de hoofdprijs voor leges (gemeentelijke belastingen): zo'n 25.000 euro per jaar. Ook die hobbel werd genomen: in goed overleg besloot de gemeente het bedrag spectaculair te verlagen tot 250 euro per jaar.

Vervolgens kwam netwerkbeheerder Liander op de proppen met een extra kostenpost. Om de elektriciteit te kunnen afvoeren, moest 2,5 kilometer kabel bij de voormalige vuilstort worden verzwaard. Kosten 5 ton, voor rekening van de coöperatie.

Het geschil over de kosten loopt nog steeds, vertelt Benedictus. De zaak ligt nu bij de Autoriteit Consument en Markt. Hangende de uitspraak gaat de bouw beginnen.

Coöperatie Akkrum-Nes: 'Zo makkelijk ligt het niet'

Piet Dijkstra, bestuurslid van de energiecoöperatie Akkrum-Nes ziet het wel zitten, een veld vol zonnepanelen om zijn dorp onafhankelijk te maken van fossiele energie. Liefst ook nog met één of twee windmolens erbij, maar dat ligt nu wat ingewikkeld: te veel tegenstand onder de bevolking en de gemeente is ook al tegen. Dan maar zonnepanelen. Een stuk grond is vast ook wel te vinden, op het bedrijventerreintje aan de rand van het dorp. "Maar eh..., waar halen wij het geld vandaan", vraagt Dijkstra, gepensioneerd provincieambtenaar, zich af.

"We bestaan twee jaar. We hebben nu 85 leden, van hen zijn er 45 ook echt klant, zij nemen via ons groene stroom af. Het gaat niet zo hard als wij gehoopt hadden. We hebben er flink aan getrokken, hoor, maar je moet mensen wel wat te bieden hebben. Doordat we zijn aangesloten bij Noordelijk Lokaal Duurzaam, de overkoepelende coöperatieve energieleverancier voor de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe, ontvangen we een bijdrage van 75 euro per klant per jaar. Maar dat tikt met 45 klanten niet echt aan. Ja, als 200 huishoudens in Akkrum en Nes zich bij ons aansluiten - we hebben hier zo'n 2000 woningen - dan vangen we 15.000 euro per jaar. Daar kun je wat mee. Maar zover is het nog lang niet."

Op de achterkant van een sigarendoosje kan Dijkstra wel uitrekenen hoeveel grond zijn energiecoöperatie nodig heeft om de twee dorpen zonnestroom te leveren: zo'n vier hectare. Maar een hectare kost rond Akkrum zo'n 60.000 euro. "En dan moet er ook een dikke elektriciteitskabel in de buurt liggen. Anders komen er nog hoge kosten bij."

Vooralsnog sparen Dijkstra en zijn mede-bestuursleden nog maar even door voor een ander en haalbaar zonneplan: ze willen het fietsenhok van de nieuwe basisschool vol leggen met panelen. "Van de opbrengst kunnen we leuke dingen voor het dorp doen. Dan heb je ook wat om te laten zien aan de bewoners. Dan krijgen we wellicht ook meer leden en kunnen we grotere projecten oppakken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden