Gezegend en wel de weg op

reportage | In oud katholiek gebruik is terug: voor de zomervakantie worden auto's, scooters en fietsen gezegend. In Groenlo staan ze ervoor in de rij.

Gnuivend zit Ton Gunnewijk op het zadel van zijn scooter, handen stoer aan het stuur, voeten stevig op de grond. De vijftiger, oranje jas, geblokte bloes, witte broek, blauwe schoenen, lacht breeduit als pastoor Herman de Jong zich met zijn drie assistenten opstelt voor zijn voertuig. Hun gewaden weerspiegelen in de blikkerende lak van Gunnewijks designscooter.

De pastoor heft zegenend zijn handen op en begint een gebed. "Almachtige God, Schepper van hemel en aarde." Met een schuin oog spiekt hij in een gebedenboek. "Wij vragen u, dat allen die gebruik maken deze scooter hun reis veilig en zonder zorg volbrengen."

Gunnewijk trekt een devoot gezicht als de pastoor aan het woord is. Als hij uitgesproken is, heft de pastoor een grote wijwaterkwast omhoog. Met zichtbaar plezier slaat de geestelijke het ding een keer of drie als een vliegenmepper door de lucht. Salvo's gezegend water vliegen richting de scooter. "Ook een klein beetje op uw hoofd", grijnst De Jong als er druppels op de schedel van de Gunnewijk landen.

Zomervakantie

De zomervakantie begint deze week. Om die reden vond gisteren op de stoep van de katholieke Calixtuskerk in het Gelderse Groenlo een bijzonder ritueel plaats. De start van de vakantie werd er op geheel rooms-katholieke wijze gevierd: met wijwater, heilige spreuken en wapperende gewaden.

'U/jij bent van harte welkom met: motor, auto, (kinder)fiets, tractor, camper, scooter, scootmobiel, loopfiets en rollator', staat in zwarte letters op een groot wit vel papier bij de ingang van de neogotische kerk.

In Groenlo is er voor het eerst sinds tijden weer een zegening van vervoersmiddelen. De afgelopen maanden zocht pastoor De Jong met een werkgroep naar een manier om de kerk weer onder de aandacht te brengen van de inwoners van de stadje in de Achterhoek. Bladerend in een boek met kerkelijke feestdagen stuitte de geestelijke op de optie om auto's en andere vervoersmiddelen te zegenen als de zomervakantie begint.

Op meerdere plaatsen in Nederland, vooral in Brabant en Limburg, vinden in deze periode van het jaar dergelijke zegeningen plaats. Zo kon het eerder al in Boxtel, en is Nijmegen aanstaande zondag aan de beurt. Deze ochtend in Groenlo past in een trend, denkt Peter Nissen. Nissen is hoogleraar spiritualiteitsstudies aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, en heeft veel onderzoek gedaan naar de achtergronden van volksdevotie bij katholieken.

"Je ziet een revival van klassieke devotionele praktijken", zegt hij. Nissen plaatst de happening in Groenlo opeen lijn met het lopen van pelgrimsroutes en het branden van graflichten op begraafplaatsen. "Zaken die overigens ook populair zijn bij niet-katholieken."

Tastbaar

Het zegenen van voorwerpen is voor de kerk een manier om te tonen dat het geloof verknoopt is met het alledaagse leven. Maar waar komt het gebruik om voorwerpen te besprenkelen met gezegend water vandaan?

De Bijbel zwijgt erover. In het vroege christendom komt het ook niet voor. De oorsprong van het gebruik om voorwerpen te zegenen is ontstaan in de Middeleeuwen, vertelt Nissen. "In de periode 500, 600 na Christus wordt het eerste altaar gezegend. Het 'heilige', dat is toch heel abstract. Mensen hebben een sterke behoefte hun geloof tastbaar te maken. Het zegenen van voorwerpen komt niet voor niets in dezelfde periode op als de verering van relieken."

De catalogus van te zegenen zaken is in de loop van de tijd flink uitgedijd. "Uiteindelijk ontsnapten zelfs eerste baardharen, klokken en echtelijke sponden niet aan de wijwaterkwast." Zo kwamen ook voertuigen op de lijst; vroeger koetsen en nu automobielen, scooters en rollators.

Bij pastoor De Jong heeft zich inmiddels een rij wachtenden gevormd. Nadat een wankele oma en haar rollator zijn geweest, krijgt nu een groep fietsers collectief de zegen mee. "Fijne vakantie", zegt de pastoor tussen de plenzen vocht door. "Zet hem op."

Fien Overbeek-Wopereis schatert het uit als haar muisgrijze Suzuki aan de beurt is. Ze geniet van de happening. "Ik ben zo ontzettend katholiek opgevoed, dat krijg je er echt nooit meer uit." En passant spettert de pastoor wat druppels door het portierraampje naar binnen. "Voor op uw handen", zegt de geestelijke.

Overbeek, een krasse senior uit Groenlo, krabbelt even later in het dashboardkastje en wappert fier met een medaille van de heilige Christoffel. Ze heeft geen navigatieapparatuur. Overbeek voelt, zegt ze, dat Christoffel, de beschermheilige voor de reizigers, haar bijstaat in de wagen. Met de zegen van de pastoor mikt ze op extra ruggensteun van boven. "Ik hoop hierdoor geen ongelukken te krijgen."

Magisch

Volksdevotie staat soms op gespannen voet met de officiële kerkleer die Rome voorschrijft. Er bestaat immers een kans dat de gelovigen in hun creativiteit een al te eigenzinnig christendom bij elkaar fabriceren. Katholieke godgeleerden van het precieze soort zijn daarom niet zo gecharmeerd van het gebruik.

De laatste richtlijnen zijn opgesteld naar aanleiding van het Tweede Vaticaans Concilie, een zeer belangrijke kerkvergadering in de jaren zestig van de vorige eeuw. "De nadruk kwam te liggen op personen en minder op voorwerpen. Zegen je alleen voorwerpen, was de redenering, dan is dat toch een soort magisch denken", zegt Peter Nissen. Zegent een priester een motor of een fiets, dan is dat sindsdien in de eerste plaats bedoelt voor de bestuurder die ermee op pad gaat.

Het beste

Dat is ook de boodschap die klinkt uit de mond van pastoor De Jong in Groenlo. Tijdens de viering vertelt hij precies wat de bedoeling is van de zegen. "Je wilt hiermee mensen het beste wensen. We tonen hiermee onze dankbaarheid dat God ons in staat stelt om goede dingen te doen met techniek."

Wanneer een auto besprenkeld is met het zegenrijke vocht, betekent dat niet dat de wagen onkwetsbaar is, benadrukt de pastoor. Snelheidsduivels zijn gewaarschuwd. "De zegen ontslaat je niet van je verantwoordelijkheid. Met een gezegende motor kun je ook wegpiraat zijn. Maar ik hoop dat mensen met een gezegende motor bewust zijn van hun rijstijl."

Ton Gunnewijk heeft zijn scooter naast de kerk op de standaard gezet. De druppels heilig water zijn inmiddels van zijn hoofd verdwenen. Tevreden loopt hij rond. Met een brede lach: "Ik voel me gesterkt. Alleen kun je niets."

Pastoor Herman de Jong zegent in Groenlo auto's, maar ook scooters, fietsen en rollators: 'Fijne vakantie.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden