'Gezamenlijke visie met de PvdA? Nou nee'

Halbe Zijlstra. Beeld ANP
Halbe Zijlstra.Beeld ANP

Op het najaarscongres in Den Bosch hoopt de VVD-top vandaag een roerige periode af te sluiten. Halbe Zijlstra, die onder pittige omstandigheden debuteerde als fractievoorzitter, verwacht een 'stevige' bijeenkomst.

Lex Oomkes en Jurre Plantinga

Halbe Zijlstra was nog maar koud VVD-fractievoorzitter of de opstand in de VVD-achterban over de gevolgen van een inkomensafhankelijke ziektekostenpremie brak uit. "Ik werd niet alleen in het diepe gegooid, maar ook nog eens van een wel erg hoge duikplank", stelt Zijlstra, op de dag dat voor hem als oud-staatssecretaris van onderwijs en voor collega oud-minister van onderwijs Marja van Bijsterveldt een afscheidsreceptie is georganiseerd op het ministerie.

Zijlstra (43) was de afgelopen twee jaar een staatssecretaris die gewend raakte aan woede en verontwaardiging. De hele cultuursector viel over hem heen naar aanleiding van de in het regeerakkoord tussen VVD en CDA overeengekomen kortingen op de subsidies. Een goede leerschool, want al tijdens zijn bewind was duidelijk dat Zijlstra één van de voornaamste kandidaten zou zijn om de nieuwe VVD-fractie na de verkiezingen te leiden.

Wanneer hoorde u dat u zich definitief moest voorbereiden op het fractievoorzitterschap?

"Dat was een paar weken na de verkiezingen."

We nemen dan toch ook aan dat u goed op de hoogte werd gehouden over de voortgang van de formatieonderhandelingen met de PvdA.

"Zeker, ik werd op hoofdlijnen op de hoogte gehouden. Het regeerakkoord was voor mij uiteindelijk geen verrassing. Maar ook niet voor mijn fractiegenoten. Het beeld dat ik in de media terugzag van een fractie, die totaal onvoorbereid korte tijd is opgesloten om het akkoord voor het eerst in te kunnen zien, herken ik dan ook absoluut niet. De fractie werd niet verrast: de specialisten waren op de hoogte gebracht van de punten die op hun deelterrein speelden.

"Toch hebben de exacte gevolgen van maatregelen, in dit geval van de inkomensafhankelijke ziektekostenpremie, ons wel degelijk verrast.The devil is in the detail, zeg maar.

"De gevolgen waren voor sommige inkomens te groot. Het commentaar dat ik in een van de zaaltjes kreeg was: waarom heeft de overheid meer over voor de gezondheid van iemand met een uitkering dan voor mijn gezondheid? Terwijl als ik ziek ben dat voor de economie grotere gevolgen heeft. Daar zit wel wat in, dacht ik toen. Mensen betrekken het toch op zichzelf.

"Terugkijkend moet ik stellen dat het vechten tegen de bierkaai was. Er lag een regeerakkoord met vele, vele afspraken, maar het bleef maar gaan over die ziektekostenpremie. Bovendien sloegen mensen aan het rekenen zonder dat ze over alle informatie beschikten. Hoe dan ook, we kregen het zo niet meer uitgelegd. Temeer omdat dit een compromis was tussen de wens van de PvdA voor een inkomensafhankelijke premie en onze wens de marktwerking in de zorg te behouden.

"De maatregel was nog nauwelijks uitgewerkt. Maar dat kwam gewoonweg niet meer over. Hoe vaak ik ook heb gezegd, wacht nou op de exacte invulling, het werkte niet."

Wat is het principiële verschil tussen een inkomensafhankelijke ziektekostenpremie en de fiscale oplossing waarvoor uiteindelijk is gekozen?

"Kijk, het blijft natuurlijk wel zo dat er in zeven jaar 46 miljard euro op de overheidsuitgaven gekort wordt. Het kan niet anders of lagere inkomens merken daarvan relatief het meest. Een VVD'er kan billijken dat er iets wordt gedaan om dat te verzachten. Maar niet via de zorgpremie, en zeker niet met zulke uitschieters in de koopkrachtplaatjes."

Dat argument werd pas tijdens het debat over de regeringsverklaring nadrukkelijk door premier Mark Rutte naar voren gebracht. Vindt een VVD'er dat ook echt?

"Nee. Het is een noodzakelijke maatregel. Maar dan toch echt wel, omdat vooral de PvdA dat vindt. Heel begrijpelijk, gezien vanuit haar visie op de samenleving. Wij hebben daar meer principiële problemen mee, omdat liberalen nu eenmaal vinden dat mensen, individuen, minder afhankelijk moeten zijn van de overheid. Ik zou het niet uitgevonden hebben.

"Je moet echter wel bedenken dat het regeerakkoord nogal wat in petto heeft. De bezuinigingen op de WW, de kortingen op de AWBZ. Er komt heel wat op de mensen af. Dan is het wel billijk om iets te doen om de gevolgen te verzachten."

Het wringt weer, niet waar? Het is gedaan om de PvdA wat te gunnen. Wat vindt u van de kritiek dat deze coalitie een gezamenlijke visie ontbeert?

"Wat een onzin. Je kunt er allerlei theorieën op nahouden, bijvoorbeeld dat er ook andere mogelijkheden voor politieke samenwerking waren na de verkiezingen. Maar het blijft in hoge mate theorie. PvdA en VVD moesten wel een kabinet vormen. Twee partijen met een fundamenteel andere visie op de samenleving. Dan kun je niet verwachten dat daaruit een kabinet komt met één visie. Dan zouden we als partijen ook kunnen gaan fuseren. We hebben als coalitie een gezamenlijke punt op de horizon gezet. Dat is wat mij betreft iets anders dan een gezamenlijke visie. We gaan nu aan de slag vanuit een verschillend vertrekpunt op terreinen waarover al jaren wordt geroepen dat de politiek nu eindelijk eens moet optreden."

Hoe lang is dat vol te houden? Nu realiseren nog veel kiezers zich dat twee partijen met volstrekt andere overtuigingen moeten samenwerken. Als het kabinet een tijdje zit, is dat besef wellicht gesleten.

"U haalt nu de rollen door elkaar, ik ben fractievoorzitter van de VVD. Ook over twee jaar heb ik geen andere visie op de samenleving. Het kabinet heeft een opdracht waar het achter moet staan. Daar is partijpolitiek minder belangrijk. We moeten niet dezelfde fout maken als zoveel kabinetten in het verleden hebben gemaakt: dat de partijen die in de regering samenwerken, op elkaar moeten gaan lijken. Natuurlijk, we hebben als fractie voor het regeerakkoord getekend, maar voor het overige zit ik hier voor het VVD-geluid.

"In het vorige kabinet hadden we minder last van de concurrerende partijen. Ze zaten immers of in het kabinet of gedoogden het kabinet. Nu zit de concurrentie buiten het kabinet en is het dus belangrijk dat het authentieke VVD-geluid gehoord kan worden. Voor de PvdA geldt precies hetzelfde. Als er al visie moet zijn, dan zijn het de verschillende visies van de twee coalitiefracties."

Uw partijgenoot Patrick van Schie, directeur van het wetenschappelijk bureau van de VVD, stelde vorige week in Trouw dat de liberale visie stelt dat er ook geen akkoord gesloten moet worden met werkgevers en werknemers. Gaat u daarin met hem mee?

"O zeker. Daar staan VVD en PvdA echt verschillend in. Ons punt is: vertegenwoordigen de organisaties waar we mee spreken wel echt een achterban? Je kunt je dat afvragen. Ik bedoel daarmee dus niet, dat bijvoorbeeld de vakbeweging naar voren dient te brengen wat de leden willen. Nee, de top van de vakbeweging moet zaken kunnen afspreken, waarvan je mag verwachten dat ze het goed aan de achterban kunnen uitleggen omdat ze daadwerkelijk weten wat daar speelt.

"Ik heb er ook als Kamerlid ervaring mee. Ik zat in de Kamercommissie die de vernieuwingen in het onderwijs onderzocht, onder leiding van de huidige minister van financiën Jeroen Dijsselbloem. Daar kwam ook steeds weer naar voren dat de onderwijsbonden met heel andere standpunten kwamen dan de gemiddelde leraar. Ik hoop echt van harte dat de FNV de boel op de rails krijgt. Maar dan moeten ze wel echt namens de achterban kunnen spreken. De VVD verzet zich niet tegen het maatschappelijk middenveld, maar we constateren wel dat er te veel gesproken wordt vanuit het eigenbelang van de organisatie.

Vandaag wacht u wellicht een moeilijk VVD-congres. Wat zegt u tegen het partijlid dat twijfels blijft hebben?

"Kijk vooral naar het grotere geheel. Het is duidelijk dat we op onderdelen na het sluiten van het regeerakkoord moesten handelen (Zijlstra doelt op de inkomensafhankelijke ziektekostenpremie, JP/LO), maar het grotere geheel van het akkoord is goed.

"Zeker, het kan zijn dat ik ook op het congres meteen een prominente rol krijg. De premier, onze partijleider, kan tijdens het congres nog wel eens in Brussel zitten. Daar wordt over duizend miljard euro gesproken. Ik denk niet dat het begrepen zou worden als onze regeringsleider voor een partijcongres die onderhandelingen verlaat.

"Maar ik zal het akkoord met verve verdedigen. Er staat veel in het regeerakkoord wat de VVD al heel lang wil realiseren. Natuurlijk, wij waren tegen de aanpak van de hypotheekrenteaftrek. Maar dat waren we vooral, omdat we de aftrek zagen als een correctie op de te hoge belastingdruk in Nederland. Nu wordt de opbrengst van de lagere renteaftrek één op één in lastenverlichting gestoken. Daarmee wordt de aanpassing voor ons verteerbaar. Het is een goed voorbeeld van hoe naar het regeerakkoord te kijken. Je moet een integrale afweging maken. We blijven te veel hangen bij de verkleining van de inkomensverschillen.

"Een Groningse hoogleraar zei van de week dat het onvermijdelijk is dat er problemen komen als je je op één onderdeel concentreert na een zo grote uitruil als het regeerakkoord was. Want er is dan één partij die de maatregel heeft binnengehaald, terwijl de ander een flinke concessie heeft gedaan. Ben je toevallig net die laatste partij, dan sta je er even niet zo fijn voor. Maar bij andere maatregelen is dat weer omgekeerd: neem de AWBZ, of ontwikkelingssamenwerking. Daarom geldt zowel voor ons als voor de PvdA: kijk naar het geheel. Dat is de gezamenlijke opdracht waar we voor staan, ondanks alle pijn die er in zit - ook voor je eigen achterban."

Toch, er is onrust. De jongeren van de JOVD voelen zich monddood gemaakt en er zijn leden die willen vastleggen dat de partij het laatste oordeel over een regeerakkoord moet krijgen.

"Dat rond de JOVD is sterk overdreven. Laten we de nuance zoeken. Op dit congres staan alleen mensen, die zich dienen te verantwoorden voor het regeerakkoord: Rutte, eventueel, Stef Blok en ik. Waarom zou de JOVD daar een aparte rol moeten hebben? Ze kunnen gewoon naar de microfoon stappen, maar krijgen geen speciale behandeling. Die krijgt ons vrouwennetwerk ook niet.

"Het is allemaal een beetje de wet van Murphy. De indruk bestaat dat het allemaal chaotisch gaat en dan gáát het ook chaotischer. Aanvankelijk zou er, zoals te doen gebruikelijk, niet meer dan een partijraad zijn over het regeerakkoord. We hebben het doorgeschoven naar het najaarscongres om meer ruimte te hebben en dan ontstaat daar weer onrust.

"In die zin heb ik veel geleerd van deze formatie. De vraag 'hoe haak je partijleden aan bij het proces' is een uiterst belangrijke. Daar moeten we veel meer over nadenken."

"Het is echt geen gevolg van - wat buitenstaanders stellen - een gebrek aan debatcultuur in de VVD. Veel te gemakkelijk. Zoals het ook geen teken is dat de partijtop geen voeling meer zou hebben met wat er leeft bij de achterban."

Wie is Halbe Zijlstra?

21 januari 1969: geboren in Oosterwolde (Friesland)

1994: studie marketing aan de Hanzehogeschool Groningen afgerond

1994: lid van de VVD

1996: doctoraal sociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen

1996-2001: diverse banen als accountmanager, projectmanager en directeur/eigenaar van projectmanagementbureau Improvex BV

1998-2001 en 2003-2006: lid gemeenteraad van Utrecht, vanaf 2004 als fractievoorzitter

2006-2010 en 2012-heden: Kamerlid VVD

2010: staatssecretaris van onderwijs, cultuur en wetenschap in het kabinet-Rutte I

2012: Fractievoorzitter Tweede Kamerfractie VVD

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden