Gewoon mag niet meer

We rijden door Europa, vliegen over de wereld, maar uiteindelijk speelt het leven zich af in een cocon; het dorp, de buurt, het kantoor. De kleine leefgemeenschap is onderwerp van de serie Het Dorp, iedere maandag in de Verdieping. Aflevering 11: De rk begraafplaats St. Barbara in Utrecht.

Er is nog plaats genoeg in de kelder van de rk begraafplaats St. Barbara, bij het Utrechtse verkeersplein de Berekuil. Drie aartsbisschoppen lieten zich na hun dood traditioneel bijschuiven in de crypte, maar mgr. Van de Wetering hield het voor gezien. Hij verkoos de buitenlucht boven de lekkende kelder. De kardinalen De Jong en Alfrink volgden zijn voorbeeld. In de bisschoppelijke grafkelder zijn daarom nu nog drie plekken leeg. Ze zullen, tenzij de mode in de uitvaartwereld op dit punt verandert, wel leeg blijven.

Al gaat het in een kuiertempo, een begraafplaats gaat wel degelijk met de tijd mee. Neem de komst van het urnenveld, dat nu al aan uitbreiding toe is. Neem de verplicht milieuvriendelijke bestrijding van onkruid, een voortdurende bron van zorg voor de beheerder. Zelfs de stijgende lijn in de economie heeft zijn weerslag op de laatste rustplaats, merkt G. Koning, sinds 1979 manager van begraafplaats Barbara. ,,Vroeger namen de meeste mensen een algemeen graf dat voor tien jaar gehuurd werd. Nu bestelt de meerderheid een familiegraf voor twintig jaar.''

Op haar beurt breidt de begraafplaats, die dit jaar de 125ste verjaardag viert, de dienstverlening uit. Barbara heeft nu een eigen catering, die naast de traditionele koffie met cake ook alcohol en hartige hapjes in het assortiment heeft. ,,Al lijkt het nu wel alsof koffie en cake niet meer kan. Er is een soort wedijver ontstaan om van iedere begrafenis iets speciaals te maken. Gewoon mag bijna niet meer'', constateert manager Koning.

Net zoals bij tuinen van rijtjeshuizen en bij volkstuinen botsen ook op een begraafplaats de verschillende stijlen en opvattingen over wat mooi is, met elkaar. Daarom zijn er regels. Zo moet een grafmonument van duurzaam materiaal zijn, zoals steen, metaal of glas. Een monument van papier, dat na enige tijd vanzelf verpulvert, mag niet, al barst het van de symboliek. Grote kans dat de buren zich ergeren aan die papperige massa. Een gedenkteken van hout kan evenmin, tenzij het van tropisch harthout is. ,,Zo'n kruis dat op den duur gaat rotten, dat is toch geen gezicht'', weet Koning.

De verschillen in smaak blijken vooral in de herfst. Want waar de een, gevoelig voor symboliek, vol schiet wanneer de bonte bladeren op de zerken liggen, stevent de ander meteen af op de beheerder met het dringende verzoek of al dat afgevallen blad onmiddellijk verwijderd kan worden. Het ene graf wel vegen en het andere niet, dat gaat te ver, vindt de beheerder. En bereidt zich, zodra de blaadjes vallen, voor op klachten. Hij weet: als het winter is gaat het weer over.

Wat is rommel? Over een aantal graven woekert de klimop. ,,Op deze plek zijn we daar wel blij mee, want hier zijn geen graven meer, die zijn geruimd'', zegt Koning. Eens per jaar knippen de buitenmedewerkers de ongewenste woekeraar weg. Bij de zigeunergraven krijgt de klimop geen kans. Ieder graf is volgestort met beton, met een oppervlak zo groot als de kamer van een eerstejaars student.

Kolossale foto's, vergulde letters, tempelvormige zerken, het kan niet op. Het is duidelijk dat de naburige nabestaanden hier flink tegen elkaar opbieden. Hebben de buren een miniatuurgrot van Lourdes? Gaan wij ook doen. Hebben de buren de naam van de overledenen vier keer in vergulde letters op de grafsteen? Wij bestellen het in zesvoud. ,,We proberen nu toch wel om de grafbreedte tot twee meter te beperken'', zegt manager Koning.

Liever dan een grafmonument met glitter en foto's ziet een begraafplaatsbeheerder een echt kunstwerk op een graf verschijnen. Een begraafplaats ontfermt zich daarom graag over kunstenaars. Al is dat geen garantie dat er op het graf iets bijzonders komt. Zo heeft de Utrechtse beeldhouwer Pieter d'Hondt, schepper van onder meer het beeldje van Anne Frank op het Janskerkhof, alleen een gewone zerk op zijn graf staan. Een kleine teleurstelling voor Barbara.

Misschien kende de familie de wet te goed. Al het onroerend goed van een kerkhof: struiken, bomen en ook grafmonumenten, wordt zodra het geplaatst is eigendom van de begraafplaats. Een familie die een kunstwerk van tienduizend gulden op een graf plaatst, is dat kwijt. Onterecht, vindt Koning, hoe graag ook hij zijn begraafplaats getooid ziet met kunstzinnige gedenktekens. ,,Gevoelsmatig is zo'n monument van de nabestaanden.'' St. Barbara is daarom twee proefprocessen begonnen over de rechten van grafmunumenten, met de bedoeling dat de wet op dit punt gewijzigd wordt. Een van de tegenpartijen in deze zaak is mevrouw Duindam, die vorig jaar weduwe werd na een huwelijk van bijna 55 jaar. Haar man rust in een tweepersoons graf met een groot hart van buxus. Midden in het hart staat een ronde marmeren zuil met daarop een zevenvleugelige vlinder van vrolijk gekleurd glas, een kunstwerk van Stef Stokhof de Jong uit Wijk bij Duurstede.

In eerste instantie heeft Barbara 'gelijk' gekregen, het monument is volgens de rechter nu inderdaad eigendom van de begraafplaats, en dat was juist niet de bedoeling van Barbara. De begraafplaats gaat daarom in hoger beroep.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden